Ba Cay Truc

Bảng quảng cáo
  • Tăng kích thước chữ
  • Kích thước chữ mặc định
  • Giảm kích thước chữ
Chào Mừng Bạn Đến Với Trang Báo Điện Tử­ Ba Cây Trúc **** Mọi bài vở và thư từ xin gởi về bacaytruc@gmail.com**** Có hiểu mới biết thương, có thương thì mới trọng, có trọng thì mới biết giữ gìn ****

Căn tính Văn Nghệ không phải là tư duy chính trị hay tôn giáo

Email In
Căn tính Văn Nghệ không phải là tư duy chính trị
hay tôn giáo.
Lê Hùng Bruxelles

 


1. Vài li nói đầu.

Cách đây hơn 30 năm, tôi có gặp linh muc Kim Định tại một buổi hội thảo bên Mỹ và sau đó bên Anh quốc. Linh mục Kim Định có tặng tôi một CD, trong đó có nhiều bài nói về nguồn gốc văn hoá Việt nam và một số sách ngài viết về triết lý An Vi. Tôi đã đọc, và đã biên thư trä lời. Ngoài sự cám ơn tôi có xin phép gòp ý với linh mục Kim Định mấy chuyện.

 

Một là lời văn trong sách của ngài chứa đầy tinh thần yêu nước mà cái gì Việt nam cũng "nhứt", và tôi sợ quan niệm quá cực đoan như vậy thì rất khó dung nạp trong các nước tự do phuơng Tây lắm. Thứ đến là dùng chữ Thầy (Thầy Kim Định) cuä một số người quen biết (hay môn sinh cuä linh mục) đã lạm giảm thiểu lý tưởng Kim Dịnh. Vì chữ Thầy đối với một vị linh mục công giáo, tôi cảm thấy ngỡ ngùng khi nghĩ đến mấy ông "thầy cúng, thấy chùa hay thầy lang", tạo ra hình ảnh chẳng có hợp lý chút nào! Thêm vào đó là lối phục sức của vị linh mục hoàn toàn màu trắng nhàu nát như các vị đạo sĩ, làm tôi cứ nghĩ đên sức đối kháng mẫu mực (anti-exemplaire) của Kim Định đối với vài cấp lãnh đạo của giáo hội Việt nam đương thời. Tôi ước đoán lý do vì các giáo sĩ sống tại hải ngoại hôm nay thường mang chiếc thập tự bằng platine trên cỗ áo. Lối suy nghĩ của tôi xét ra cũng có lý,vì trong thời gian kế tiếp, một số báo chí tiếng Việt đăng tải bên Mỹ phê bình linh mục Kim Định cho ràng ngài đang cổ xúy việc duy trì nền Văn hoá Việt nam trong cộng đồng hải ngoại chỉ là võ bọc việc ngài làm chính trị.Một số giáo dân và giáo sĩ đã kết án ngài dưới nhãn quan một tu sĩ công giáo không được làm chính trị. Những trận hỏa mù, nhất là trong giới báo chí văn nghệ "kiếm tiền", tung ra hàng loạt đã không dành cho linh mục Kim Định một lời biện hộ.

 

Henry Purcell, tác giả câu ca đáng suy ngẫm: "Hãy nhớ đến tôi bằng kỷ niệm, nhưng (xin) quên đi số mệnh của tôi) " (Souvenez-vous de moi. mais oubliez mon destin). Vâng, tôi nhớ Kim Định qua tư tưởng văn hoá, nhưn tôi đã quen đi mạng số ao đao của ngài. Kỷ niệm dù có mất mát nhưng là sức sống nội khởi của sinh linh, còn mệnh số là sự an bài của Thiên chúa, có thể là nấm mồ hoang lạnh mà cũng có thể là.....Kỷ niệm là ẫn dấu trong tim óc thường hiện ra trước mắt lớp tuổi về già, còn định mệnh là sự chuyển dịch đón đưa con nguời đến cõi hư vô.

 

Với tôi, dù linh mục đã hóa người thiên cỗ, nhưng kỷ niệm với Kim Định vẫn còn. Và đó là lý do tôi viết bài nầy gửi bạn.

 

 

2. Væn hoá ÇÒng dång.

Nay thº bÕ ra ngoài các dÎ Ùng mà nghÌ r¢ng viŒc làm væn hoá thì dù th©i nào, dܧi chính th‹ nào, n‰u ai có th‹ Çóng góp ÇÜ®c phÀn nào thì tÓt phÀn Ãy, miÍn ÇØng lÃy væn hoá mà làm phân hoá nhân tâm. Væn hoá không n¢m trong m¶t tri‰t lš, m¶t giáo lš mà nó bao gÒm tÃt cä. Không có væn hoá ÇÙc Chúa Jesus, ÇÙc phÆt Thích Ca, Kh°ng tº, Lão tº,.. ..mà tÃt cä các Ngài muÓn lÃy Væn Ç‹ giáo Hoá con ngÜ©i. Cùng m¶t chû trÜÖng nhÜng cách diÍn giäi thì khác, thÆm chí xem nhÜ mâu thuÅu nhau, và chính Çây là khúc m¡c nhÙt cho con ngÜ©i duy tôn giáo khó khoä lÃp nh»ng dÎ ki‰n, dù là dÎ ki‰n có phÀn ÇÒng dång trong kinh sách. Khó có ngÜ©i phÆt tº m¶t sáng m¶t chiŠu nghe l©i rao giäng cuä thánh kinh mà theo Thiên chúa giáo. NgÜ®c låi,ngÜ©i công giáo ljn chùa chiŠn cÛng không có th‹ bäo h† Çã theo gót NhÜ Lai ÇÜ®c.

Trên ÇÜ©ng tìm ljn chân-mÏ-thiŒn, n‰u nh»ng giáo pháp cuä PhÆt là diŒt tham sân si, cuä Lão là Çåt Çåo, cuä Kh°ng (nguyên nho) là cÜÖng thÜ©ng trung hi‰u, thì ngÜ©i Thiên chúa giáo lÃy viŒc cÃm phòng Ç‹ suy gÄm vŠ lòng yêu thÜÖng. Có m¶t ÇiŠu là n‰u chúng ta không Çi sâu vào trong thánh kinh Ç‹ tìm ra ÇiÍm ÇÒng dång v§i nh»ng tôn giáo có væn hoá khác, thì rÃt d‹ bÎ dÎ Ùng ÇÜa ljn nhiŠu suy tÜ chia rÈ trÀm tr†ng. ThÆt vÆy, trong giáo lŒnh thiên chúa giáo có nhiŠu tín ÇiŠu hoàn toàn khác v§i các tôn giáo khác, nhÜng trong tôn giáo sº låi có nhiŠu ÇiÍm tÜÖng t¿ mà phÀn Çông các tín h»u chÜa có dÎp džc, ho¥c Çã džc nhÜng ‘ÇÜ©ng ta ta cÙ Çi’ không cÀn nhìn qua các tôn giáo khác thì cÛng là ÇiŠu cÀn suy nghÌ. Sau khi džc bài NgÜ©i Công giáo c‡ cuä linh møc Bùi phåm Tráng trong Dân Chuá Âu châu tháng 3 /04, tôi nghÌ ra r¢ng hình nhÜ huyŠn bí tôn giáo có m¶t sÙc sÓng mänh liŒt cÓ phû quy‰t m†i quan Çi‹m dÎ biŒt v§i mình, ngay ljn cä chÃp nhÆn s¿ hy sinh nh»ng anh em mà trܧc Çây Çã cùng quan Çi‹m.

Cho nên câu hÕi Ç¥t ra là vì sao các nhà lãnh Çåo duy thÀn linh hôm nay không tìm m¶t loåi væn hoá ÇÒng dång Än dÃu trong các tôn giáo khác Ç‹ nhân loåi sÓng hånh phúc hÖn?  Ch£ng hån, trong sách Sáng Th‰ Genèse có câu: Khªi ÇÀu lúc Chuá d¿ng lên Tr©i ÇÃt thì ÇÃt Çai là sa måc trÓng không, bóng tÓi lan tràn ljn v¿c th£m, thì cÛng tÜÖng t¿ nhÜ trong bän Hoàn VÛ ca (Le chant du monde) cuä ngÜ©i m†i da Çõ vùng Arizona Çã ghi r¢ng Ban ÇÀu Tr©i ÇÃt tÓi tæm và ng¿ trÎ bªi ban Çêm và nܧc tràn bao phû. Nh»ng bóng tÓi dÀn dà xoi hói vài nÖi, co Çi dän låi rÒi tách nhau ra và cÙ ti‰p tøc nhÜ th‰ mäi. ñ‰n câu Chuá phán Phäi có ánh sáng thì ánh sáng hiŒn ra cÛng tÜÖng t® nhÜ câu kinh trong Áo NghÌa thÜ (Upanishad) Çã vi‰t tØ th‰ k› thÙ 8 trܧc thiên niên k› : Khªi ÇÀu Tr©i ÇÃt chÌ có m¶t ÇÃng To l§n (Grand Etre) hình dáng ngÜ©i.Ông ta t¿ nghÌ và nói ra l©i ÇÀu tiên : ñây là b¢ng chÙng ta hiŒn h»u (Voici ce que je suis). CÛng trong sách Genèse nói Chúa Çã d¿ng nên ngÜ©i Çàn ông theo hình änh Chúa, và sau Çó Chuá d¿ng nên ngÜ©i Çàn bà rÒi Chuá phán: Häy æn © v§i nhau và sinh con ÇÈ cái (Croissez et multipliez), thì cÛng Çâu mÃy khác huyŠn thoåi ngÜ©i Bassaris vùng Tây phi: ThÀn Unumbotte n¥n lên hình con ngÜ©i, g†i là NgÜ©i ñ¿c sau Çó ThÀn n¥n ra con linh dÜÖng, g†i là NgÜ©i cái,  và ti‰p ljn ThÀn n¥n lên con r¡n, g†i là R¡n và ThÀn truyŠn dåy: M¥t ÇÃt chÜa có ai nŒn k›, tÃt cä häy ra sÙc nŒn cho ljn khi nào m¥t ÇÃt nhuy‹n láng, rÒi ThÀn phân phát Çû loåi håt giÓng mà phán: Häy Çem Çi trÒng.  Theo Genèse thì qua ngày thÙ bäy Chuá phán công viŒc tåo d¿ng tr©i ÇÃt và muôn loài Çã xong xuôi, thì trong bän Hoàn vÛ ca cÛng có Çoån: Ta Çã tåo nên tr©i ÇÃt hoàn vÛ nhÜ vÆy và Çã hoàn tÃt. Khi Chuá thÃy tÃt cä nh»ng gì do Chuá sáng tåo ÇŠu hoàn häo, thì trong kinh Upanishad ThÀn cÛng tØng nói: Khi hoàn tÃt ñÃng To L§n tách ra khÕi nh»ng vÆt Çã sáng tåo và phán r¢ng : ñúng vÆy, ai bi‰t chuyŒn sáng tåo thì kÈ Çó trª nên vÎ sáng tåo bªi ÇÃng To L§n sáng tåo. ñ‰n Çoån Chuá hÕi r¢ng ai xúi ngÜ©i Çàn ông æn trái cÃm kia, thì ngÜ©i Çàn ông trä l©i: chính ngÜ©i Çàn bà mà Chuá cho tôi Çem theo làm bån cho tôi trái cÃm và tôi Çã æn. RÒi Chuá quay sang hÕi ngÜ©i Çàn bà Çã làm gì thì ngÜ©i nÀy trä l©i: con r¡n Çã dø d‡ tôi và tôi Çã æn. Câu chuyŒn cÛng Çâu khác huyŠn thoåi dân Bassaris r¢ng m¶t ngày kia con R¡n nói: Vì sao chúng ta phäi nhÎn Çói, cÙ hái m†i quä mà æn. NgÜ©i Cái trä l©i: Nào chúng ta ch£ng bi‰t gì vŠ trái Çó. RÒi NgÜ©i ñ¿c và NgÜ©i Cái hái m¶t trái mà æn. ThÀn Unumbotte tØ tr©i xuÓng chÃt vÃn: Ai Çã æn trái nÀy? Hai NgÜ©i ñ¿c và Cái trä l©i: Chính chúng tôi Çã æn. ThÀn hÕi: Ai bäo các ngÜ©i r¢ng trái nÀy các ngÜ©i có th‹ æn? Cä hai cùng trä l©i: Chính con r¡n bäo. .. .. ñây cÛng là loåi væn hoá huyŠn bí ÇÒng dång: Væn hoá d‹ LJ t¶i lên ÇÀu ngÜ©i khác

3. HŒ quä bÃt l¿c

Th¿c ra trong kho tàng trº væn hoá nhân loåi, giºa tôn giáo và huyŠn thoåi, chÙa Ç¿ng nh»ng mÅu chuyŒn ÇÒng dång cÛng có,và mâu thuÅn cÛng nhiŠu. Th‰ thì vì sao mình không nên nghÌ lÃy chuyŒn ÇÒng dång mà sÓng v§i nhau, ho¥c không dám nghÌ r¢ng chính nh© mâu thuÄn Ça dång mà con ngÜ©i b° túc cho nhau, gÀn låi v§i nhau mà cÙ coi nhau nhÜ kÈ thù? H£n xÜa nay trong l§p giáo chû khai sinh các tôn giáo Çâu thÃy ñÃng nào tranh giành änh hܪng Ƕc tôn cuä mình cä, mà chÌ có ngÜ©i theo giáo phái bày chuyŒn ra mà thôi. Các ñÃng chÌ ÇÜa ra nh»ng l©i dåy, nh»ng dÃu tích Ç‹ cho m†i ngÜ©i tu tâm dܪng tánh, noi gÜÖng th‰ nào là thanh bình, th‰ nào là hånh phúc vïnh c»u mà thôi. Vì sao chúng ta không nghÌ r¢ng ‘ÇÜ©ng Çi træm nÈo nhÜng cùng vŠ thành Rome’?. HuÓng hÒ Linh møc Kim ñÎnh là ngÜ©i ViŒt nam ÇÀu tiên džc ÇÜ®c nh»ng Ån chÙng kh¡c trên trÓng ÇÒng, ch£ng khác nào nhà khäo c‡ vùng tr©i Hy låp džc lÎch sº trên các Kim t¿ tháp. Kim ñÎnh Çã lÃy cái ‘hoà nhi bÃt ÇÒng’, lÃy cái ÇÒng dång væn hoá trên trÓng ÇÒng mà thÓng nhÙt Çoàn th‹ trܧc s¿ rách nát và LJ vª cuä c¶ng ÇÒng, v§i ܧc mÖ duy trì cái niŠm vui nh»ng con ngÜ©i xa quê hÜÖng xÙ sª.  ViŒc làm cuä Kim ñÎnh v§i møc Çích xây d¿ng c¶ng ÇÒng là viŒc Çáng khuy‰n khích, thì vì sao chúng ta không ti‰p tøc? Tôi tin r¢ng trong c¶ng ÇÒng còn có rÃt nhiŠu ngÜ©i Çû sÙc ti‰p tøc. TØ Çây suy ra nh»ng l©i phê phán ch‰ tài Kim ñÎnh chÌ là phän änh m¶t sÓ ít ngÜ©i bÃt l¿c trܧc s¿ hoà nhÆp xã h¶i m§i, rÒi sinh lòng ganh ghét Kim ñÎnh mà thôi. Không th‹ nhÜ vÆy ÇÜ®c!

4. ñÎnh mŒnh riêng.

Ngån ng» La mã có câu: ñÎnh mŒnh hܧng dÅn ngÜ©i nào yêu thích nó. Nó lôi trì kÈ nào không thích nó (Le destin conduit celui qui veut bien le suivre. Il traine celui qui ne le veut pas).  Theo tôi nghÌ Kim ñÎnh bÃy lâu bÎ nhiŠu ngÜ©i dÎ Ùng hi‹u lÀm và chÓng ÇÓi, có th‹ vì ngÜ©i ta không phân biŒt kÈ tài ba l°i låc v§i vÎ anh hùng. Nh»ng kÈ tài ba l°i låc là nh»ng kÈ sÓng cho riêng mình nhiŠu hÖn là v§i quÀn chúng. Nhà vÆt lš Einstein là ngÜ©i tài ba l°i låc, nhÜng ông sÓng cho ông, cho phòng thí nghiŒm nhiŠu hÖn là ti‰p xúc v§i ngoài Ç©i. Trái låi, con ngÜ©i  anh hùng bao gi© cÛng cÓ sÙc Çem Ön ích låi cho m¶t c¶ng ÇÒng, cho nhân quÀn xã h¶i. Nh»ng Si VÜu, nh»ng bà TriŒu bà TrÜng, nh»ng NguyÍn HuŒ, NguyÍn Träi là các vÎ anh hùng cuä dân t¶c ViŒt, vì nh»ng vÎ Çó cÓ Çem låi Ƕc lÆp t¿ do cho ngÜ©i nܧc ViŒt. ñÓi v§i Kim ñÎnh, chúng ta có quyŠn Ç¥t câu hÕi vì sao ông là vÎ tu sï thiên chúa giáo mà không chÎu khép mình trong khuông viên nhà th©? Và câu trä l©i cÛng có th‹ là ÇÎnh mŒnh Kim ñÎnh Çã ÇÜ®c Thiên chuá an bài.

 

Qua bút tích Kim ñÎnh, ngÜ©i džc phäi nhÆn r¢ng loåi væn tØ Kim ñÎnh không phäi là loåi væn tØ chinh phøc mà là cách träi r¶ng m¶t mô hình m§i mÈ Ç‹ m©i m†i ngÜ©i cùng chung sÙc quÆt khªi m¶t nŠn væn hoá t° tiên ViŒt bÎ quên läng. ViŒc làm cuä Kim ñÎnh cÛng là viŒc làm hÀu h‰t cuä nh»ng nhà lãnh Çåo tôn giáo và nh»ng nhà cäi cách xã h¶i hôm nay Çang bÆn tâm. Tôi nghÌ r¢ng chÌ nh»ng ngÜ©i có óc thû c¿u dåi d¶t, ho¥c Ç¥c sŒt tín ÇiŠu tôn giáo m§i dám Çem væn hoá cuä mình Çi chinh phøc thiên hå ! ChÌ có ngÜ©i dåi d¶t m§i lÃy cái væn h†c sª Çoän cuä mình vi‰t lên báo chí và internet c‡ võ tuyên truyŠn Çåo giáo nhÜ sÓ ngÜ©i trí thÙc cÀm bút th©i nay. Trái låi, chúc thÜ cuä Kim ñÎnh là l©i m©i m†i ngÜ©i làm væn hoá, m†i ngÜ©i nghe væn hoá ViŒt t¶c, häy cÓ sÙc cùng nhau tìm ki‰m và t¿ quy‰t xác lÃy, cÛng nhÜ chính Kim ñÎnh luôn luôn tìm cách h†c hÕi trong nh»ng cu¶c h¶i thäo cuä nhiŠu c¶ng ÇÒng ngÜ©i ViŒt và ngÜ©i ngoåi quÓc trên hoàn vÛ, hÀu tìm m¶t nhân sinh quan ÇÙng Ç¡n h®p th©i hÖn. Sau 1970 Çúng là th©i Çi‹m Ç‹ Kim ñÎnh c° xúy m¶t nhân sinh quan Ç¥c thù m§i, và Kim ñÎnh Çã ÇŠ ra tri‰t lš An Vi Ç‹ rÒi phäi chuÓc lÃy s¿ phê phán bÀm nhÆp thì âu cÛng là ÇÎnh mŒnh vÆy.

 

5.HuyŠn bí và giÃc m¶ng

 

Xét k› thì tri‰t lš An Vi không n¢m nguyên tåi vÎ, mà chÌ là m¶t mô thÙc (paradigme) Ç‹ cùng nhau khu‰ch Çåi, cùng nhau ÇÜa ra nhiŠu tra vÃn huyŠn bí khác. Ch£ng có cu¶c sÓng nào mà không có huyŠn bí và do Çó m°i chúng ta ÇŠu mang trong tâm thÙc nhiŠu huyŠn bí Ç¥c thù. Nhà tri‰t lš thì bäo chính s¿ sÓng ÇÈ ra s¿ ch‰t, nhÜng nhà Çåo sï thì nói ngÜ®c låi, n‰u håt giÓng không ch‰t thì không làm sao có chÒi tÜÖi sÓng låi. CÛng nhÜ l©i thánh Jean : Quä thÆt, quä thÆt, ta nói v§i các nguÖi ÇiŠu Çó, n‰u håt luá rÖi trên ÇÃt không ch‰t, thì nó có sÓng cÛng chÌ có m¶t mình ; nhÜng n‰u nó ch‰t, nó Çâm chÒi nhiŠu hoa quä. Và trong kinh Coran cÛng nói : Không m¶t ai có th‹ Çi vào vÜ©n Allad mà không ÇÓi diŒn v§i nh»ng thº thách cuä Ngài. Chính tØ nh»ng l©i thiên khäi nÀy Çã nÄy ra công thÙc rÃt huyŠn bí : M†i diÍm phúc ÇÈ ra tØ s¿ Hi‰n t‰ (la félicité nait du sacrifice) và k‰t quä nhÜ chúng ta ÇŠu thÃy rÃt nhiŠu ngÜ©i chÎu ch‰t v§i niŠm tin huyŠn bí, chÙ chÜa thÃy ngÜ©i nào chÎu ch‰t cho bÆc sinh thành cha mË. Tåi ViŒt nam rÃt nhiŠu thánh tº Çåo, rÃt nhiŠu tu sï t¿ thiêu cÛng vì huyŠn bí. Tåi Aí Nhï Lan (Irlande), tåi Trung Çông và tåi các xã h¶i chÆm ti‰n cÛng vì niŠm tin huyŠn bí mà Çang lôi trì nhân dân vào cu¶c chém gi‰t lÅn nhau. Chính sÙc månh cuä huyŠn bí (mystique) và giÃc m¶ng (rêve) riêng Çä thúc døc Kim ñÎnh tìm cách chÙng minh lÎch s» ViŒt t¶c là lÎch sº rÃt xÜa miŠn ñông Nam Á.

 

HuyŠn bí và giÃc m¶ng thÜ©ng xÄy ra trong m¶t giai Çoån mà tiŠm thÙc Çã va chåm có th¿c, Ç‹ rÒi bi‹u l¶ dܧi m¶t hình thÙc khác không có th¿c. H£n chúng ta, m°i ngÜ©i ÇŠu mang trong tâm thÙc huyŠn bí và mÖ m¶ng, nhÜng cÛng nhÜ huyŠn bí, chúng ta không bi‰t rÕ giÃc mÖ Çêm nay sÈ ra sao. VÆy vì sao chúng ta không dành cho tri‰t lš An Vi là cái giÃc m¶ng riêng cuä Kim ñÎnh, là huyŠn bí dành riêng cho Kim ñÎnh ?. Há lÈ hå bút vi‰t nh»ng l©i chua cay v§i Kim ñÎnh quá bÃt công sao !

 

Có nhiŠu Çi‹m làm cho ngÜ©i džc Kim ñÎnh khó chÃp nhÆn nh»ng giÃc mÖ riêng rÈ, bªi lÈ nh»ng chÙng minh Kim ñÎnh thÜ©ng Ç¥t Ç‹ so sánh các cÖ cÃu (structures) nh»ng khung tr©i ñông Tây quá cách biŒt, quá khác nhau vŠ væn hoá. Ch£ng hån Kim ñÎnh cho r¢ng væn hoá Tây phÜÖng là væn hoá do cá nhân sän xuÃt nên væn minh Tây phÜÖng trào lên tØng Ç®t xáo tr¶n, trái låi væn hoá ñông phÜÖng là do c¶ng ÇÒng hܧng dÅn, cho nên trong væn minh phÜÖng ñông ít gây nhiŠu xáo tr¶n. CÛng vì cÖ cÃu luÆn nÀy mà Kim ñÎnh không ÇÜ®c nhiŠu nhà tân h†c ViŒt nam chÃp nhÆn, nhÃt là các nhà hÃp thø væn hoá luân lš mÅu m¿c phÜÖng Tây. Th¿c ra nh»ng vÎ tân h†c nÀy chÜa džc h‰t nh»ng ti‹u luÆn  cuä Kim ñÎnh, khi tác giä Çã nói trong tâm thÜ gºi ngÜ©i Âu MÏ: Væn minh các ngài (Âu MÏ) ti‰n lên r¿c rª xÜa nay.. ..không m¶t ai dám phû nhÆn. Vì tÃt cä ÇŠu Çang thØa hܪng nh»ng Ön ích cuä nŠn væn minh nÀy và riêng tôi (Kim ñÎnh) thì tôi qúy m‰n kính phøc h‰t mình. Câu nói rÃt th£ng th¡n, không có gì là bài bác  nŠn væn hoá (væn minh) Tây phÜÖng cä. Kim ñÎnh chÌ nêu lên nh»ng vÃn ÇŠ nan giäi làm lu m© bän s¡c væn hoá dân t¶c cuä m¶t l§p Tây h†c ngÜ©i ViËt quá tân h†c mà thôi. VÃn ÇŠ Ç¥t ra là vì sao các nhà tân h†c nÀy không chÎu tìm hi‹u vŠ huyŠn bí nhÜ các nhà Çông phÜÖng, mà cÙ khÜ khÜ cho r¢ng chÌ có bÀu tr©i Tây phÜÖng là logic, là quang Çäng, là vô tÜ, là khoa h†c, là ti‰n b¶ ? Vì sao các nhà tân h†c nÀy không chÃp nhÆn m°i con ngÜ©i ÇŠu có huyŠn bí cho Ç©i mình mà cÙ bám vào s¿ Ç¥t Ç‹ cuä m¶t nÖi khác? Vì sao các nhà tân h†c nÀy không chÃp nhÆn s¿ huyŠn bí trong Thiên MŒnh mà låi chÌ chÃp nhÆn quyŠn næng cuä m¶t ÇÙc ThÜ®ng lj  có tên tu°i an bài ? Theo giáo sÜ Campbell, trܪng nhiŒm môn ThÀn h†c và HuyŠn bí tåi Çåi h†c New York, thì  huyŠn bí có 4 nhiŒm vø cÓt cán :

 

5a) NhiŒm vø thÀn bí (fonction mystique)

Nó chÌ dÅn nh»ng s¿ l§n lao cuä tåo hoá và so sánh cái thÃp bé bèo b†t cuä con ngÜ©i. S¿ thÀn bí cuä vÛ trø ÇÜ®c truyŠn Çåt tØ Ç©i nÀy sang Ç©i n†, nó thêm b§t, thay Ç°i ,theo væn hoá cuä tØng c¶ng ÇÒng và dÀn dà nó tåo nên m¶t sÙc månh hù doå con ngÜ©i s® hãi ljn Ƕ muÓn trÓn thoát b¢ng cách tìm cho mÌnh m¶t Ç©i sÓng ÇÜ®c siêu thoát thanh thän hÖn. ñây là lÓi sÓng cuä các nhà Än tu trong các hang cÓc, g†i là các Çåo sï ho¥c các nhà thanh giáo, chÓi bÕ cu¶c Ç©i giä tåo hôm nay Ç‹ Çi tìm cái sÓng vïnh h¢ng cho Ç©i mai sau.

5b) NhiŒm vø vÛ trø (fonction cosmique).

Dành cho ÇÎa håt khoa h†c, hÀu ÇÜa ra nh»ng khám phá m§i qua s¿ x‰p Ç¥t m†i vÆt trong vÛ trø. NgÜ©i ta có cäm tܪng nh»ng nhà khoa h†c bi‰t m†i viŒc huyŠn bí, nhÜng thÆt ra xÜa nay không có m¶t nhà khoa h†c nào t¿ hào Çã khám phá ÇiŠu Çó. NgÜ©i khoa h†c chÌ cho bi‰t nh»ng vÆn hành cuä vÛ trø, chÙ ngÜ©i khoa h†c không bi‰t bän chÃt vÛ trø là gì ? Ch£ng khác nào khi ta Çánh m¶t que diêm thì ph¿c ra lºa. NhÜng hÕi lÜä là gì thì ngÜ©i khoa h†c chÌ bi‰t trä l©i Çó là hiŒn tÜ®ng oxyt-hoá, chÙ chÜa trä l©i Çúng nhÜ š muÓn câu hÕi ÇÜa ra.

5c) NhiŒm vø xã h¶i (fonction sociologique).

TrÆt t¿ xã h¶i chÜa h£n là do pháp luÆt ÇŠ ra mà còn do s¿ h‡ tr® cuä huyŠn bí. Ví d: Không có pháp luÆt nào b¡t m†i ngÜ©i phäi ÇÙng dÆy im ph¡c khi m¶t vÎ quan toà bܧc vào phòng xº. Không có m¶t quy t¡c hay væn minh nào b¡t m†i ngÜ©i thay Ç°i thái Ƕ và tâm tÜ d‹ dàng khi vØa bܧc chân vào ngܪng c»a nhà th© hay ÇŠn chuà cä. Ch¡c h£n nh»ng cº chÌ và thái Ƕ Çó ÇŠu do sÙc huyŠn bí áp Ç¥t lên tâm thÙc con ngÜ©i. Trܧc xã h¶i, huyŠn bí có tính chÃt rÃt Ça dång, tùy nÖi và tùy vùng. Ch£ng hån, vÃn ÇŠ luân lš chÒng v®, có nÖi thì chû trÜÖng m¶t v®, mà ch‡ khác låi chû trÜÖng Ça thê. Cho nên không th‹ chÌ cæn cÙ vào luân lš cuä mình hay tôn giáo cuä mình mà b¡t kÈ khác phäi theo mình ÇÜ®c. ñây cÛng là vÃn ÇŠ khó khæn và t‰ nhÎ nhÃt cho nh»ng nhà lãnh Çåo các tôn giáo tØ xÜa t§i nay.

5d) NhiŒm vø giáo døc. (fonction éducative)

Không ai chÓi cäi huyŠn bí trong nhiŒm vø giáo døc ÇÜ®c, bªi lÈ nó dåy chúng ta h†c cách làm ngÜ©i trong bÃt cÙ lúc nào và ª bÃt cÙ th©i Çi‹m nào. HuyŠn bí (mystique) dåy con ngÜ©i džc s¿ hiŒn diŒn trong Än dÃu và nói lên nh»ng ca khúc trong huyŠn thoåi (mythe). HuyŠn bí dåy cho chúng ta hi‹u th‰ nào là tØ Çáy v¿c sâu th£m v†ng lên ti‰ng chào Ç©i. HuyŠn bí dåy cho chúng ta xác quy‰t nÖi th©i Çi‹m Çen tÓi nhÙt cuä cu¶c Ç©i là cu¶c bi‰n Ç°i nÜÖng dâu. CÛng nhÜ huyŠn bí Çã dåy chúng ta hi‹u câu thÖ cuä Roethke : Trong bóng tÓi, thÀn m¡t hiŒn h»u (dans l’obscurité, l’Oeil commence à voir).

 

CÛng do huyŠn bí mà hôm nay chúng ta không lå nh»ng câu chúc : PhÆt tåi tâm trܧc thiŠn viŒn, hay Chuá sÓng cùng anh chÎ em trܧc bàn th©. Chúng ta tܪng nhÜ  ñÙc PhÆt và Thiên Chuá Çã ª trong mình và không bao gi© ch‰t. ñÙc PhÆt và chuá Jésus Çã tØ cái TuŒ không hình hài và s¿ Çóng Çinh trên Thánh giá Çã sÓng låi trong tôi. CÛng nhÜ tåi ƒn Ƕ, trܧc 800 næm thiên chuá giáng sinh, trong Áo nghÌa thÜ (Upanishæd) Çã xác quy‰t: TÃt cä Ni‰t bàn, ñÎa ngøc, Thiên ÇÜ©ng, ÇŠu sÓng trong tôi. Nói khác huyŠn bí là s¿ phô trÜÖng (manifestation) dܧi bi‹u tÜ®ng hình änh Än dø (métaphore), nh»ng khí l¿c tiŠm tàng xung Ƕt (énergies conflictuelles) phát xuÃt tØ các vÆt th‹, mà trí óc là m¶t trong các vÆt th‹ Çó. Theo Freud trong Interprétation des rêves, thì giÃc mÖ không bao gi© diÍn ra hoàn toàn, nó xem nhÜ là c¶i nguÒn nh»ng thông tin khÓi trí óc bÃt khä tÆn cuä chính mình (une source d’informations spirituelles inépusables). Con ngÜ©i th©i nay trong cái sÓng th¿c trôi qua h¢ng ngày, có cái sÓng cuä khÓi óc tìm cách sÓng yên °n dܧi dång Än dÃu, nghÌa là sÓng trong s¿ hiŒn diŒn cuä huyŠn bí, mà không ai dám th° l¶ ra. Vì  con ngÜ©i, theo Freud, có cái mê tín (attitude superstitieuse) lå lùng là lúc nào cÛng Üa diÍn giäi m¶t hiŒn tÜ®ng sÈ xÄy ra bªi vì mình Çã chiêm bao thÃy chuyŒn Çó. Ví dø có nhiŠu cha mË trong muà thi cº chiêm bao thÃy con mình thi hÕng mà không dám nói ra, nhÜng trong óc cÙ Çinh ninh r¢ng chuyŒn Çó sÈ xÄy ra, vì mình Çã có ÇiŠm báo nhÜ vÆy. Thì ra  cái không-ai-nói-ra-ÇÜ®c trª thành bi‹u tÜ®ng ÇÓi kháng Çi ljn phû quy‰t nh»ng cái-b¡t-ÇÀu-nói-ra nhÜ trong trÜ©ng h®p Kim ñÎnh dám tiên phong khªi ÇÀu ÇŠ xܧng m¶t tri‰t lš nhân sinh quan Än dÃu kh¡c trên trÓng ÇÒng ñông sÖn Ç‹ nhÆn nh»ng l©i phê phán n¥ng nŠ huyŠn bí hay giÃc chiêm bao giä tåo, thì cÛng là chuyŒn buÒn cÜ©i.

 

II. ñÓi kháng mÅu m¿c.

A.MÅu m¿c š hŒ

NhÜ m†i ngÜ©i ÇŠu bi‰t tri‰t lš An Vi ÇÜ®c trình làng sau thÆp niên 60 và cÛng tØ Çây, ngoài sÓ 42 tÆp sách Çã ÇÜ®c xuÃt bãn, Kim ñÎnh Çã vi‰t trên 300 ti‹u luÆn (travaux) g®i š tìm vŠ væn hoá ViŒt Nho. Trong nh»ng sách xuÃt bän lÀn ÇÀu, tác giä Çã ÇÜa ra nhiŠu giä thuy‰t (nhÜ ViŒt lš tÓ nguyên) và nh»ng tÆp ti‰p theo Çi vào chû thuy‰t (nhÜ SÙ ÇiŒp trÓng ÇÒng) là lÓi Çi vào tri‰t lš th¿c s¿. Trong phÀn giä thuy‰t Kim ñÎnh muÓn Ç¥t n¥ng vŠ chûng t¶c h†c (da tr¡ng caucasoide, da vàng mongoloide, và da Çen négroide), và nÖi xuÃt xÙ (Âu châu, Á châu và Phi châu) Ç‹ các nhà khäo c‡ và khoa h†c có th‹ vin vào Ç‹ tìm dÅn chÙng s¿ xuÃt hiŒn giÓng ngÜ©i thuÀn ViŒt, m¶t s¡c t¶c ljn æn ª trên kh¡p vùng nܧc Tàu, trܧc giÓng ngÜ©i Hoa. NhÜng giä thuy‰t thÜ©ng bÎ gi§i hån bªi không gian và th©i gian, trong khi tri‰t h†c låi siêu th©i gian và không gian, do Çó vŠ sau nÀy Kim ñÎnh quy‰t ÇÙng ra ngoài giä thuy‰t ÇÍ Çi sâu vào tri‰t h†c là ÇiŠu không lå. Tuy nhiên có m¶t y‰u tÓ quan tr†ng là tri‰t ViŒt thÜ©ng dùng rÃt nhiŠu bi‹u tÜ®ng có liên can v§i c‡ s» Ç‹ chÙng minh giä thuy‰t ngÜ©i giÓng ViŒt Çã sÓng lâu Ç©i và trܧc ngÜ©i giÓng Hoa trên kh¡p vùng Trung hoa ngày nay. Cho nên khi džc ljn cøm tØ An Vi thì nên nghÌ r¢ng Çây là m¶t tri‰t lš m§i tàng Än m¶t nhân sinh quan ÇÀy sÙc sÓng t¶c ViŒt qua nhiŠu ngàn næm, và ngÜ©i džc nên chú tr†ng ljn phÀn chÙng minh các bi‹u tÜ®ng væn hoá (ví dø tøc tä nhÆm, các huyŠn sÓ sinh thành 2,3,5,9) thì m§i n¡m vÛng ÇÜ®c.

 

Tri‰t lš ‘An vi là m¶t t°ng h®p m§i xuÃt hiŒn nhÜ ÇÓi ch†i v§i H»u vi và Vô vi. MuÓn hi‹u ÇÜ®c hai ch» nÀy cÀn Çi theo lÓi cÖ cÃu gÒm phÜÖng pháp ÇÓi chi‰u và huyŠn sÓ v§i bi‹u thÎ’ (SÙ ÇiŒp trÓng ÇÒng, Kim ñÎnh, 388) . Kim ñÎnh dùng phÜÖng pháp ÇÓi chi‰u là muÓn chÙng minh c‡ s» theo lÓi khoa h†c, dù cho phÀn c‡ s» ViŒt xem nhÜ lÖ mÖ. Nói là lÖ mÖ vì nó xuÃt hiŒn ra nÖi tâm thÙc thi‰u v¡ng, cái chân tính cuä con ngÜ©i mà Heidegger g†i là dÃu chÌ cæn nguyên m†i phû ÇÎnh vÆt th‹. Vì th‰ mà ta nên coi ‘lÖ mÖ’ là lš do chánh Çáng, vì nó là huyŠn s» u linh chÙ không phãi là lÎch s» vÆt th‹. Trong khi lÎch s» chú tr†ng vŠ truyŠn thông, tÙc là theo phåm trù không gian và th©i gian, lÃy t¿ sách nào, có phäi chính thÓng chæng, hay Çã bÎ bÈ qu¥t, thì huyŠn s» chú tr†ng vŠ dång thÙc væn hoá, nói lên cái š tܪng dÅn Çåo, nh»ng nguyên lš uyên nguyên. ChÜa có m¶t tri‰t h†c nào trên th‰ gi§i xÜa nay ÇÜ®c chÙng minh b¢ng h¢ng træm hình änh nhÜ tri‰t lš ViŒt Nho Çã có m¶t tiŠm næng Çáng k‹ (S¿ khác biŒt giºa ViŒt lš và SÙ ÇiŒp trÓng ÇÒng, ti‹u luÆn Kim ñÎnh).

 

An vi là An hành nghÌa là m†i tác hành con ngÜ©i phäi suy xét k› càng vŠ møc Çích và nên tránh xa nh»ng l®i hành và cܪng hành. An hành là cÙu cánh hånh phúc con ngÜ©i, cuä ta và cuä kÈ khác ngay th©i Çi‹m tác hành. An vi là Çåo vi diŒu vÜ®t lên , tràn lên, bao phû tÃt cä H»u Vô. An vi không quay lÜng v§i th¿c tåi, không chÓi bÕ th¿c tåi, nhÜng cÛng không khÜ khÜ bám ch¥t vào nh»ng cái trܧc m¡t. An Vi là tri‰t lš ÇÓi xº giºa con ngÜ©i và con ngÜ©i. An vi là ngang b¢ng (thiên-ÇÎa-nhân) th£ng lÓi (thÀn-tâm-l¿c, lš-tình-chí). ñây là chân tr©i dành cho m†i ngÜ©i m†i th©i Çåi xuÃt hiŒn trong tÜÖng quan chân tính rÃt gÀn v§i con ngÜ©i, cái t¿ do nhÜ gíó th°i trên không và nܧc trôi ngoài bi‹n (phong lÜu). Trái v§i hånh phúc là bi‰n ÇÓi tÜ®ng thành m¶t š niŒm riêng tÜ, xem ÇÓi tÜ®ng nhÜ m¶t chÃt liŒu dù chÌ n¢m trong tri thÙc (viŒc cha mË b¡t con cái phäi th‰ nÀy ho¥c th‰ khác m§i tÓt, m§i giÕi, là t› dø nhÕ).ñây là hiŒn tính b¡t g¥p nÖi hiŒn sinh tøc lj, cái tr¿c giác cuã Pascal nh»ng cái mình Çang tìm thì mình Çã g¥p rÒi. CÛng nhÜ Çi tìm tri‰t lš An Vi là m¶t tri‰t lš mà ngÜ©i ViŒt th©i c‡ Çåi Çã b¡t g¥p rÒi vÆy.

 

Khi nói ljn š tܪng ÇÓi kháng m†i tri‰t Duy trong cách tinh t‰ An Vi, thì không gì hÖn chúng ta džc Çoån k‰t trong bÙc thÜ ngõ gºi t§i anh em bÓn bÍ cuä Kim ñÎnh nhân danh ngÜ©i nghiên cÙu vŠ væn hoá Trung hoa nhÜ sau :

1) V§i nh»ng ngÜ©i bån Trung quÓc, Tibet, Hàn, NhÆt, ñài loan, Phi, Lào Mên, Thái, Mã, Anh-Çô, nh»ng ngÜ©i trong các Ção Thái bình ÇÜÖng, các con cháu miêu duŒ Dravidien ª ƒn Ƕ, nh»ng bån da Çõ MÏ châu, Astec, Maya r¢ng nh»ng Çåo lš không ÇÜ®c canh tân thì cÛng chÌ xuÃt hiŒn nhÜ nh»ng món ÇÒ c‡ cho mÃy ngÜ©i thích sÜu tÆp PhÆt cÛng nhÜ Lão, Nho, ƒn Ƕ giáo hay Mao-mét cÛng vÆy. .. Chúng ta cÀn phäi hܧng hoåt Ƕng vào Ç‹ chÃm dÙt tình trång nÀy.. .. Chúng ta thu¶c vŠ m¶t Çåi gia Çình væn hoá lâu dài, Çông Çúc và trÜ©ng cºu.

2) V§i nh»ng ngÜ©i bån Âu MÏ thì n‰u mai ngày Nguyên Nho có chu toàn Çu®c vai trò hoà giäi nhÜ H¶I NghÎ Honolulu mong ܧc thì cÛng chÌ là vai trò hoà giäi mà thôi, chÙ còn ti‰n månh Çáng m¥t dÅn Çåo sÈ la Tây Âu.. .. Không có vø Tây Âu suy thoái nhÜ Spengler nghÌ, mà chÌ có suy thoái giai Çoån duy vÆt cuä Tây Âu.

 

Tóm låi, theo Kim ñÎnh thì xÜa nay m†i tri‰t thuy‰t ÇŠu bám vào ch» Duy và vì quá nhiŠu Duy (duy tâm, duy vÆt, duy khoa h†c, duy ngã, duy k›, duy c‡, duy kim, duy h»u, duy vô.. ..nên nhân loåi chao Ƕng và không tìm ra m¶t lÓi thoát thái hoà nào cä. Nh»ng cái Duy xÜa nay là nguyên nhân L®i hành và Cܪng hành, b¡t con ngÜ©i phäi cúi ÇÀu theo m¶t mŒnh lŒnh s¡p Ç¥t tØ bên ngoài. Con ngÜ©i mÃt cä t¿ do, cái bän tính thiên mŒnh, mÃt cä thái hoà hånh phúc, cái cÙu cánh tuyŒt ÇÓi. VÆy muÓn có cänh thái hoà an låc miên trÜ©ng thì cÀn phäi Çåp LJ m†i cái duy š hŒ Çó. NhÜng duy š hŒ là nh»ng tri‰t lš có cÖ cÃu lâu Ç©i, mà Ǥ có cÖ cÃu lâu Ç©i thì khó Çåp LJ n°i. Cho nên ÇiŠu trܧc h‰t là phäi ÇŠ ra m¶t tri‰t lš chÃt chÙa m¶t nhân sinh quan ÇÓi Çáp khác biŒt hÖn, tân kÿ hÖn nh»ng Duy Ý hŒ mÅu m¿c Çã k‹. Vâng Kim ñÎnh không có m¶t cái Duy nào ngoài cái An Vi. An là an låc và Vi là làm. Con ngÜ©i phäi làm sao có an låc cho mình và cho tha nhân tåi Çây và bây gi©. Làm cho mình Ç¥ng hånh phúc mà quên kÈ khác là không phäi An Vi. ChÌ hånh phúc bây gi© mà không hånh phúc cho ngày mai cÛng là không An Vi.An vi là tri‰t lš ÇÓi kháng mÅu m¿c š hŒ vÆy. (anti-exemplaire idéologique).

 

B. MÅu m¿c xã h¶i

Các luÆn chÙng nh¢m triŒt hå nh»ng cái duy š hŒ trong tri‰t h†c, Kim ñÎnh thÜ©ng lÃy cái Duy VÆt c¶ng sän ra di‹u c®t nhiŠu nhÃt, nhÜng Çây chÌ là cái Çà nhäy (tremplin) mà Kim ñÎnh døng š làm bàn Çåp Ç‹ vÜÖn lên nh»ng mÅu m¿c xã h¶i khác cao hÖn. Vì trong m¶t xã h¶i hôm nay cÀn có cái Hoà ñÒng giºa nhân dân v§i chính quyŠn, giºa tín ÇÒ v§i chÙc s¡c tôn giáo. Trong m¶t c¶ng ÇÒng hài hoà không th‹ có hai væn hoá khác nhau nhÜ xã h¶i hôm nay ÇÜ®c. Nh»ng suy tÜ vŠ nhân phÄm con ngÜ©i Çã b¶t phát sau thÆp niên 70, giºa cänh månh chÓng månh chÃp cuä xã h¶i, tØ chính trΠljn tôn giáo, Kim ñÎnh Çã không ngÀn ngåi công khai tuyên bÓ : Cu¶c sÓng hiŒn tåi là vô hܧng vô hÒn, ví ÇÜ®c nhÜ con tàu giºa biÍn khÖi mà thi‰u bàn là kinh hܧng dÅn, thi‰u b‰n b© t§i lui. Nói khác là thi‰u Minh Tri‰t... .. vì chÌ có nh»ng tri‰t lš duy lš bÃt l¿c nên cu¶c sÓng phäi nh© ljn s¿ hܧng dÅn cuä tôn giáo, cuä pháp hình và luân lš (diÍn væn tåi H¶i nghÎ tri‰t h†c tåi Brighton, Anh quÓc 8/1988).

 

Nay chúng ta häy thu nhÕ låi cái nhìn vào xã h¶i ViŒt nam, m¶t quÓc gia có hai tôn giáo l§n. ñó là PhÆt giáo và Thiên Chúa giáo. Cä hai tôn giáo h»u tuŒ h»u thÀn nÀy ÇŠu cho r¢ng c¶ng sän là duy vô, là duy vÆt vô thÀn, không th‹ Çem hånh phúc låi cho ngÜ©i dân ViŒt nam ÇÜ®c. ñúng ! Vì quä thÆt sau thÆp niên 40 trª Çi, hånh phúc thì ngÜ©i ViŒt chÜa thÃy mà chÌ thÃy ÇÀy dÄy bÃt công, và luân thÜ©ng Çåo lš thì bÎ Ção l¶n! Nhìn vŠ cÖ cÃu cuä hai tôn giáo h»u tuŒ, h»u thÀn ÇŠu không tìm ra ÇÜ®c m¶t sáng ki‰n nào Ç‹ Çánh thÙc lòng vÎ k› mà ngÜ©i c¶ng sän chû trÜÖng. NgÜ©i dân vào Çãng trܧc h‰t là vì quyŠn l®i cá nhân và Çãng tuy‹n ch†n Çãng viên là vì quyŠn l®i Çãng, døng tâm d¿a vào Çãng viên Ç‹ cûng cÓ Çãng cÃp. NgÜ©i dân vào Çåo cÛng vì quyŠn l®i riêng tÜ và các cÃp lãnh Çåo tôn giáo cÛng muÓn cÛng cÓ quyŠn l®i Çåo giáo nên cÓ sÙc tuy‹n ch†n cho nhiŠu tu sï Ç‹ cûng cÓ quyŠn hành giáo cÃp. Các tu sï thu¶c quyŠn không ÇÜ®c Çi ra ngoài phåm vi Çã Ç¥t ÇÍ, tÿ kheo thì s§m hôm quét d†n chùa chiŠn và lo tøng kinh gÕ mõ, còn linh møc thì lo viŒc thánh lÍ nhà th© và ch†n tân tòng. ñó là ÇiŠu h®p lš ! NhÜng có m¶t ÇiŠu rÃt khó nghÌ là khi các vÎ Tân tòng sau khi trª thành tu sÌ rÒi, liŠn t¿ Çóng mình vào m¶t giai cÃp khác cao hÖn. Các vÎ tân tu sï không nghÌ r¢ng phøc vø giáo dân chính là phøc vø cho Thiên chuá, hܧng dÅn tín h»u Çi Çúng ÇÜ©ng NhÜ lai tÙc là lÆp ÇÜ®c thiŒn cæn cho mình. M¶t s§m m¶t chiŠu các vÎ tân tu sï tø cäm nhÆn r¢ng h† sÈ ÇÜ®c bao che bªi cÖ cÃu tôn giáo ÇÜa h† bܧc qua m¶t giai cÃp l§n hÖn. H† ÇÜ®c g†i là cha, là Çåi ÇÙc, và con chiên tín h»u dù tu°i tác khá cao, Çáng bÆc cha mË, bu¶c phäi tøt xuÓng hàng con cái. Các Cha các ñåi ÇÙc g†i thì bÆc cha mË phäi då và bäo thì bÆc trܪng lão phäi vâng! Vì có nhÜ vÆy m§i có quyŠn l®i tÜÖng giao, quä thÆt là m¶t lÓi væn hoá xin-cho khä døng. ñäng viên xin thì lãnh tø cho, tu sï xin thì lãnh Çåo cÃp. QuyŠn l®i không th‹ vŠ trong tay nh»ng ngÜ©i ngoài Çãng và ngÜ©i tín h»u. CÛng có lÈ vì chính suy tÜ nÀy mà Kim ñÎnh, sau 1975, Çã c‡ xúy phong trào An ViŒt, tìm vŠ nguÒn gÓc væn hoá và Ön ích trong cÖ cÃu gia Çình ngÜ©i ViŒt. Theo Kim ñÎnh, m¶t xã h¶i có cÖ cÃu ki‰n trúc nhÜ gia Çình thì tránh ÇÜ®c m†i mâu thuÅn và lúc Çó m§i Çåt cänh thái hoà, tÙc là cÙu cánh hånh phúc con ngÜ©i.

 

MuÓn theo kÎp th©i Çåi thì : Các ÇÎnh ch‰, luÆt phép, nh»ng lÓi suy tÜ và cäm nghÌ cuä ngÜ©i xÜa truyŠn låi, không phäi lúc nào cÛng phù h®p v§i tình th‰ hiŒn tåi, do Çó có s¿ xáo tr¶n trÀm tr†ng trong nh»ng phÜÖng thÙc và trong cä các tiêu chuÄn hành Ƕng. (MV 7,2).... Và trong ‘länh v¿c tôn giáo không ai bÎ ép bu¶c hành Ƕng trái v§i lÜÖng tâm, cÛng không ai bÎ ngæn cÃm hành Ƕng theo lÜÖng tâm, dù cho Çó là hành Ƕng riêng tÜ hay công khai, m¶t mình hay cùng v§i ngÜ©i khác trong nh»ng gi§i hån chánh Çáng (tuyên ngôn vŠ t¿ do Tôn giáo’( Công ÇÒng Vatican ll, Dân chúa Âu châu tháng 3/04).

 

MuÓn theo kÎp th©i Çåi thì : Hôm nay chúng ta phäi h†c cách tåo nên cänh hoà ÇÒng giºa s¿ khôn ngoan vÛ trø (sagesse de la nature) v§i s¿ hi‹u bi‰t cuä chúng ta (notre connaissance limitée) Ç‹ tìm låi sÙc sÓng tình thân thi‰t v§i th‰ gi§i Ƕng vÆt,v§i th‰ gi§i thûy sinh ª ao hÒ và biÍn cã. Bäo r¢ng ThÜ®ng lj là cao tr†ng trên tÃt cä thì hôm nay m†i ngÜ©i nên nghÌ r¢ng Çó là sän phÄm phi‰m thÀn muÓn ÇÒng nhÃt hoá thÀn linh và th‰ gi§i. Tri‰t thuy‰t duy thÀn nÀy (panthéisme) chÌ là th¿c chÃt cuä s¿ lØa gåt phïnh ph© (mot trompeur). .. ..Th¿c ra không phäi th‰ mà Çó là m¶t š nghÌ Çã Çi ra ngoài š nghÌ cuä môn thÀn h†c. ñây là m¶t huyŠn bí không diÍn tä ÇÜ®c (indéfinissable), không lš giäi ÇÜ®c (inconcevable), m¶t huyŠn bí kÿ tài Çû phép t¡c nhiŒm mÀu, vØa nguyên khªi(origine) và vØa tÆn cøc (fin) cuä m†i d©i sÓng và m†i lÜÖng tri.’ (Dieu à mille faces, Campbell, page 172)

 

Tóm t¡t, ngoài khiá cånh ÇÓi kháng mÅu m¿c š hŒ trên, phÀn ÇÓi kháng mÅu m¿c xã h¶i ViŒt nam (anti-modèle sociologique) có lÈ Çã chi‰m giº phÀn quan tr†ng trong cu¶c Ç©i Kim ñÎnh. Khi vØa ljn tu°i bܧc vào Ç©i thì Kim ñÎnh là nhà tu sï thiên chuá giáo, là h†c giä Không nho. ñ‰n tu°i trung niên Kim ñÎnh là giáo sÜ, là tri‰t gia. Và qua bu°i x‰ chiŠu thì Kim ñÎnh muÓn nêu lên cái chû Çåo cho nŠn væn hoá ViŒt Ç‹ thæng ti‰n xa hÖn.

µµI. ñâu là con ÇÜ©ng canh tân cho xã h¶i ViŒt nam ?

 

1). T¿ l¶t xác.

NhÜ m†i ngÜ©i ÇŠu bi‰t, ngoài Kim ñÎnh là  m¶t linh møc, m¶t giáo sÜ Çåi h†c, Kim ñÎnh là ngÜ©i thÃu triŒt cä hai væn hoá Tây phÜÖng và ñông phÜÖng. SuÓt cu¶c Ç©i, Kim ñÎnh chÌ cÓ bÕ công phu tìm tòi m¶t lÓi sÓng hài hoà cho dân t¶c, vì bi‰t trܧc r¢ng Nho h†c (Çúng hÖn là Hán nho) và Tây h†c ch£ng bao gi© tr£ l©i ÇÜ®c nh»ng khao khát cuä ngÜ©i ViŒt. Häy nghe Kim ñÎnh thì thÀm: ‘Tân h†c chÌ ÇÜ®c ng†n mÃt gÓc. C¿u h†c chÌ ÇÜ®c gÓc mÃt ng†n trª thành hû nho lúng túng, không tìm ra hܧng Çi h®p th©i. Nay n‰u  ta không tìm ÇÜ®c lÓi thoát ra khÕi tình trång mÃt hܧng mÃt hÒn này thì dú có lÃy låi ÇÜ®c nܧc cÛng không th‰ nào giº n‡Ì. Cho nên viŒc trܧc h‰t là kêu g†i nh»ng ngÜ©i thi‰t tha v§i væn hoá tiên t° h®p nhau ki‰n tåo m¶t nܧc ViŒt nam linh thiêng’ (t¿a Bän thŒ). Nói khác, v§i Kim ñÎnh, chÌ có m¶t nܧc ViŒt nam Ƕc lÆp trong thanh bình, khi nào ngÜ©i ViŒt nam tìm ra ÇÜ®c væn hoá gÓc cuä mình! ñ‹ có m¶t cái nhìn vô tÜ và r¶ng räi hÖn, tôi muÓn trích låi vài Çoån trong bän chuyên luÆn cuä tri‰t gia Epictète sau Çây hÀu ngÜ©i džc suy gÄm:

i.   Trên Ç©i nÀy v§i bÃt cÙ m†i tác hành nào Çã xÄy ra ÇŠu có cái nÀy thì tùy thu¶c v§i chúng ta và có cái khác ch£ng  tùy thu¶c gì cä. Cái tùy thu¶c v§i chúng ta là š ki‰n, là hành Ƕng, là tác phong, là sª thích chúng ta. Tóm t¡t: tác hành cuä chúng ta.

ìi. Nh»ng cái ch£ng tùy thu¶c gì v§i chúng ta là thân th‹, tài l®i, danh phÆn, và Çåo ÇÙc chúng ta. Tóm t¡t: nh»ng cái không ÇÙng trong phåm vi tác hành cuä chúng ta.

iìì. Bän chÃt nh»ng cái tùy thu¶c chúng ta là t¿ do, không có sÙc månh nào ngæn ch¥n ho¥c cän trª n°i; và bän chÃt nh»ng cái không tùy thu¶c chúng ta thì y‰u ÇuÓi, gia nô, cÆy nh©, chÌ làm møc tiêu cho muôn ngàn chܧng ngåi, phiŠn phÙc và hoàn toàn xa lå.

ìììì. Bån nh§ k› r¢ng, trܧc nh»ng vÆt bån xem nhÜ t¿ do, mà th¿c ra bän chÃt là nô lŒ, và n‰u bån giº làm cuä riêng cho mình nh»ng cái mà bän chÃt tùy thu¶c vŠ kÈ khác, bån sÈ không tránh ÇÜ®c nh»ng cän trª, nh»ng phiŠn nhi‹u, Ç‹ rÒi bån Çau kh°, bÓi rÓi, và bån than trách ThÜ®ng lj và loài ngÜ©i. Thay vì bån nên giº làm cuä riêng nh»ng cái tùy thu¶c cuä bån, và ch§ nên giº nh»ng cái tùy thu¶c tha nhân, ch£ng bao gi© có ai b¡t bu¶c bån làm nh»ng ÇiŠu mà bån không muÓn; cÛng ch£ng ai ÇÙng ra cän trª viŒc làm mà bån thích; bån Çâu trách ThÜ®ng lj; bån Çâu trách ngÜ©i nào; bån ch£ng cÀn làm gì cä, dù chÌ là viŒc mäy may; không ai làm bån Çau kh°, và bån ch£ng có thù ÇÎch, bªi lÈ ch£ng có gì làm bån phiŠn nhi‹u. ( le Manuel d’Epictète,   l’Académie des Inscriptions)

Ch¡c h£n Kim ñÎnh Çã bi‰t trܧc sÈ có nh»ng Çøng chåm tÜ duy cuä vài tân trí thÙc, nên Kim ñÎnh Çã báo trܧc r¢ng ‘con ngÜ©i là con vÆt Üa tác hành, không cái gì không tham d¿ Ç‹ Çóng dÃu vào’ (Phong thái An Vi, An viŒt Houston, trang 23). Ti‰c thay, cái cá tánh con ngÜ©i chuyên Çi Çóng dÃu Çó Çã ÇÈ ra 2 loåi tác hành mà Kim ñÎnh g†i là Cܪng hành và L®i hành. Cä 2 tác hành Çó Çã dÄn con ngÜ©i trong cùng c¶ng ÇÒng, trong cùng quÓc gia ljn s¿ bÃt bình Ç£ng. ñây chính là nguyên nhân cuä chi‰n tranh, Çói rét, chuyên ch‰, båo tàn, ch‰t chóc v.v.. MuÓn khÕa lÃp s¿ bÃt bình Ç£ng giºa con ngÜ©i hôm nay, Kim ñÎnh d¿ ki‰n tÜ tܪng An Hành, nghïa là làm tÓt cho bän thân và luôn cho cä tha nhân tåi Çây và bây gi©. TÜ tܪng Çó n¢m tr†n vËn trong tri‰t lš An Vi, m¶t tÜ tܪng l¶t xác, m¶t phóng th‹ mà theo Kim ñÎnh Çó ‘là mÙc Ƕ lš tܪng mà tác Ƕng con ngÜ©i có th‹ t§i ÇÜ®c’ (Phong thái An vi, Houston, trang 159) .

Th¿c ra, cái khó cuã c¶ng ÇÒng nhân loåi hôm nay chÎu chÎu nhiŠu änh hܪng kinh t‰, nên sinh ra cái lÓi sÓng khuôn râp theo tÜ duy tܪng tÜ®ng và hành Ƕng theo tÜ ki‰n Çó. Chính Çây là mào ÇÀu cho s¿ chùng chân xä h¶i và sinh ra s¿ bÃt bình Ç£ng giºa các c¶ng ÇÒng. VÆy sÓng theo tÜ ki‰n cÛng là cái Tác hành nguy hi‹m, vì nó Çã dÄn con ngÜ©i ljn Cܪng hành  và L®i hành chÌ có l®i cho mình mà không l®i cho kÈ khác. TØ Çây Kim ñÎnh Çã d¿ ki‰n m¶t tác hành thÙ ba. ñó là An hành, nghÌa là m†i tác hành con ngÜ©i phäi Çem ljn phúc l®i cho mình và cho kÈ khác, tåi Çây và bây gi©. L®i cho mình mà không l®i cho kÈ khác là không phãi là chû trÜÖng cuä tri‰t lš An vi. An vi là cÙu cánh t¶t cùng cuä nŠn thái hoà nhân loåi. Nói khác, phäi chæng Kim ñÎnh t¿ l¶t xác, muÓn thôi thúc m¶t cu¶c cách mång væn hoá Ç¥t trên nŠn täng tri‰t lš An vi?

2) MÃt hܧng mÃt hÒn.

Tôi Çã tØng džc ÇÜ®c nhiŠu tài liŒu xuÃt bän trong c¶ng ÇÒng ViŒt nam nói vŠ Kim ñÎnh. Tôi kh£ng ÇÎnh r¢ng m¶t sÓ tác phÄm trong Çó ngÜ©i phê bình chÜa džc ÇÜ®c h‰t tÜ tܪng Kim ñÎnh, chÜa hi‹u Kim ñÎnh Çã nói gì ! Ch¡c h£n, h† chÜa hi‹u vì sao Kim ñÎnh dùng tØ ng» nÀy trong tÆp sách nÀy, mà không dùng tØ ng» nÀy trong tÆp sách kia ? Vì sao trong cùng m¶t tÆp sách mà hai tØ ng» khác nhau nhÜng låi có cùng m¶t š nghïa nhÜ nhau ? Vì sao Kim ñÎnh vi‰t tØ ng» nÀy b¢ng ch» hoa (capitale) mà không vi‰t tØ ng» Çó b¢ng ch» hoa trong tÆp sách kia ? H† không hi‹u r¢ng tØ ng» (les mots) là nh»ng sinh vÆt sÓng Ƕng (des êtres vivants), mang tính chÃt nhÆp nhÀy có, cÙng r¡n có và c‡ l‡ cÛng có. Nó có Çû các phÄm chÃt : tÓt, xÃu, giàu, nghèo, sáng, tÓi, r¶ng, hËp, cao, thÃp. ñ†c m¶t vài tác phÄm cuä Kim ñÎnh, h† chÜa phân ÇÎnh ÇÜ®c loåi tØ ng» mà ngÜ©i tri‰t gia xº døng Ç‹ diÍn Çåt tÜ tܪng, th‰ mà h† dám ÇÜa ra nh»ng ví dø, nh»ng b¢ng chÙng trích dÎch trong m¶t Çoån væn  Ç‹ phê bình, Ç‹ di‹u c®t, Ç‹ chê bai ! ChuyŒn Çó quä là m¶t viŒc làm quá Ü phi‰n diŒn, viŒc làm vô š thÙc cuä Çám trÈ con dành nhau quä bóng ho¥c cÓ cùng nhau ra sÙc bÈ gäy chi‰c ÇÀu lâu m¶t pho tÜ®ng giºa chÓn công viên.

NgÜ©i dân bên Phi châu thÜ©ng nói v§i nhau r¢ng, ‘ngày nào bÀy hÜÖu cÛng nghÌ cách chåy sao cho nhanh hÖn sÜ tº, n‰u không thì ch‰t trong nanh vuÓt sÜ tº. Và sÜ tº ngày nào cÛng nghÌ cách chåy nhanh hÖn Çàn hÜÖu, n‰u không thì ch‰t Çói. Ngày Çêm cä 2 con vÆt chÌ tìm cách chåy nhanh’. Há lÈ chúng ta cÛng chÌ bi‰t tìm cách chåy nhanh mà ch£ng cÀn nghÌ Ç‰n hÆu quä trái tim và các Ƕng måch máu chúng ta hay sao? Há lÈ hôm nay ngÜ©i ViŒt hi‹u câu ’Kim nhÆt tân, ngày m¶t m§i’, trong cái cách chåy nhanh nhÜ hÜÖu và sÜ tº chæng? Tåi quÓc n¶i, có th©i nhà væn Chu tº nhìn th£ng vào m¥t lÛ chåy Çua nÀy, Çã thÓt lên: cu¶c Ç©i cuä b†n nÀy không b¢ng cái lá Ça cuä bà! Th¿c thà mà nói, h† Çã b¡t bu¶c chúng ta phãi hi‹u r¢ng h† chÌ là Çàn hÜÖu nai và sÜ tº, nghÌa là nh»ng con vÆt chÌ bi‰t 4 tác hành æn ngû Ç.Ç. cuä bän næng. Là con ngÜ©i chúng ta không nên k‰t bån v§i loài cÀm thú, mà chÌ nên k‰t h®p v§i loài ngÜ©i. Chúng ta chÌ tìm cách hành Ƕng mà không nghÌ Ç‰n hÆu quä cuä hành Ƕng là ÇiŠu rÃt tai håi. Chúng ta hành Ƕng chÌ l®i cho chúng ta mà không l®i cho kÈ khác là ÇiŠu, theo Kim ñÎnh, không phãi là An hành. MuÓn an vi, chúng ta phãi cÓ g¡ng phân tách bÓn loåi ngÜ©i tác hành Ç‹ t¿ cänh giác:

a)  cuä nh»ng kÈ không có khä næng và không có š thÙc (sans capacité et sans conscience), chÌ bi‰t sÓng là sÓng nhÜ vÆy mà thôi. SÓng v§i cái døc v†ng trܧc m¡t, Çói thì æn, khát thì uÓng, ch£ng khác nào løc súc.

b)  cuä nh»ng kÈ không có khä næng nhÜng có š thÙc. ñây là nh»ng ngÜ©i bi‰t r¢ng mình không có Çû tri thÙc và vÆt døng, ho¥c có mà mình thua kém kÈ khác. Cu¶c sÓng nhiŠu Çau kh‡ và cÀn diŒt kh°, nhÜng không Çû ki‰n thÙc Ç‹ th¿c hiŒn nhÜ kÈ khác, ch£ng hån.

c)  cuä nh»ng kÈ có khä næng nhÜng không š thÙc. ñây là l§p ngÜ©i Ç¥t cÙu cánh cu¶c Ç©i bên ngoài lÓi sÓng tåi Çây và bây gi©. L§p ngÜ©i lÃy cÙu cánh cu¶c Ç©i là ng¡m nhìn lš gi§i. S¿ thÆt, s¿ chân lš là s¿ trùng h®p giºa thí nghiŒm và lš trí.

d)  cuä nh»ng kÈ có khä næng và có š thÙc. ñây là tác hành cuä ngÜ©i hiŠn. Thái Ƕ con ngÜ©i quân tº chÌ Çem cái ÇÙc cuä mình mà giáo døc thiên hå.

Trình Ƕ væn minh cao hay thÃp cuä m¶t c¶ng ÇÒng, hay m¶t xä h¶i, không Çi ra ngoài sÓ t› lŒ bÓn hång ngÜ©i có tác hành nêu trên. M¶t c¶ng ÇÒng ÇÀy dÄy l§p ngÜ©i ‘không khä næng và không š thÙc’ là c¶ng ÇÒng có væn minh hå Çäng súc vÆt. Væn minh xä h¶i nÀy là bäi chi‰n trÜ©ng. M¶t c¶ng ÇÒng ÇÀy dÄy l§p ngÜ©i ‘không có khä næng nhÜng có š thÙc’ chÌ bäo tÒn ÇÜ®c s¿ sinh tÒn, nhÜng xä h¶i không thæng ti‰n vì thi‰u tri næng. M¶t xä h¶i ÇÀy dÄy l§p ngÜ©i ‘có khä næng nhÜng không có š thÙc là xä h¶i duy khoa h†c. ñây là m¶t xä h¶i mà Kim ñÎnh bäo là l§p ngÜ©i ‘mÃt hܧng mÃt hÒn’.

3.CÖn Çåi hoå

 

LÃy m¶t b¢ng chÙng què qu¥t Ç‹ lÆp luÆn cho š ki‰n mình là m¶t viŒc làm mà m¶t sÓ ngÜ©i th©i nay g†i Çó là viŒc làm rÃt khoa h†c. Trong sách báo ViŒt nam hôm nay nhan nhän ÇŠ cao biŒn chÙng pháp, k‹ cä sách báo các tôn giáo l§n trong và ngoài nܧc. PhÀn Çông ngÜ©i vi‰t không hi‹u toàn triŒt trong biŒn chÙng pháp mà h† Çang tÜong Ç¡c xº døng là loåi biŒn chÙng pháp sinh ra tØ sau ngày có tri‰t thuy‰t cuä Hegel và cuä Marx ª Âu châu. H† không bi‰t nhân loåi Çã tØng có loåi biŒn chÙng pháp cao siêu hÖn, Çã tØng dùng ngôn tØ Ç‹ thuy‰t phøc ÇÓi nghÎch ho¥c Ç‹ truyŠn bá væn hoá Çã có tØ hÖn 2000 næm ª Á châu nhÜ Kinh DÎch ch£ng hån. NhiŠu ngÜ©i mŒnh danh là trí thÙc låi dám ÇÜa cái ki‰n thÙc thô thi‹n vào trong các luÆn lš tôn giáo. H† tin ch¡c nÎch vì Çó là ÇÎnh lš, Çó là s¿ thÆt vì có s¿ trùng h®p giºa thí nghiŒm và lš trí. ThÆt ra ‘m†i phát bi‹u Çúng ÇŠu sai quÃy’( Toute proposition vraie est fausse). ñó cÛng là ÇÎnh lš toán h†c m§i nhÃt cuä Liên ñåi h†c Âu châu (Association des Universités de l’Europe) .

PhÀn Çông m¶t l§p tân trí thÙc ViŒt nam hôm nay thÜ©ng cho ràng nh»ng d¿ kiŒn chÜa chÙng minh ÇÜ®c trong phòng thí nghiŒm ÇŠu không th‹ và không nên bày biŒn làm ÇÎnh hܧng cho th‰ hŒ tÜÖng lai, và vì vÆy nên m†i tác hành luân lš không th‹ có ch° ÇÙng trên sách báo ViŒt nam. V§i h†, nh»ng gì không chÙng minh ÇÜ®c ÇŠu là vi‹n tܪng, là äo v†ng. Do Çó, chúng ta không lå gì có nh»ng l©i kích bác Kim ñÎnh, thÆm chí còn chê bai Kim ÇÎnh chÌ vì Kim ÇÎnh là m¶t Giáo sÜ Tri‰t h†c mê mu¶i dám ÇÜa ra nh»ng d¿ kiŒn (prévision) m§i, quá mù m© khó hi‹u. N¿c cÜ©i thay, bên cånh Çó, chính nh»ng nhà khoa h†c nÀy låi d‹ dàng chÃp nhÆn  nh»ng nguyên lš bÃt chÌnh xác cuä Heisenberg (uncertainly principle of Heisenberg) trong cÖ h†c lÜ®ng tº (quantum mechanic). Quä là bÃt công chæng? TØ Çây, chúng ta suy ra tinh thÀn nguÒn gÓc ViŒt nam sÈ mau tan rä là do s¿ th¡ng th‰ cuä nh»ng nhà khoa h†c ViŒt nam muÓn vÜ®t m¥t ngÜ©i phát minh ra khoa h†c. Các nhà tân khoa h†c nÀy không hi‹u r¢ng, hÖn bao gi© h‰t, hôm nay nhân loåi rÃt cÀn nhiŠu d¿ ki‰n m§i. H† không hi‹u r¢ng d¿ ki‰n là liŠu thuÓc an thÀn cuä nhân loåi trong tÜÖng lai. H† quên r¢ng trܧc Çây, nh»ng Jules Verne và Arthur C. Clarke Çã hÖn ai h‰t, tØng ÇÜa ra nh»ng d¿ ki‰n, mà m¶t th©i cho là vi‹n tܪng và Çã làm Çäo l¶n m†i ngành công k› nghŒ th‰ k› 20, ho¥c th‹ hiŒn ܧc mÖ chính h†. NgÜ©i duy khoa h†c quên r¢ng nh»ng d¿ ki‰n trên sách báo viÍn tÜ«ng ch£ng khác nào nhÜ nh»ng ng†n Çèn pha cuä chi‰c xe hÖi khi muÓn an toàn trong tÓc Ƕ nhanh bu¶c phãi có chiŠu dài cuä ánh sáng. H† quên r¢ng væn minh nhân loåi cÛng vÆy, ti‰n nhanh hay chÆm ÇŠu nhìn vào d¿ ki‰n vi‹n tÜ®ng gÀn xa mà ti‰n. Có ÇiŠu rÃt lå là khi h† Çã dành ch° ÇÙng cho Locecraft, Asimov, Bradbury, Heinlein, Vonnegut trong lÎch s» væn chÜÖng vi‹n tÜ®ng thì hôm nay vì c§ nào h† không cho d¿ ki‰n Kim ñÎnh m¶t ch° ngÒi ÇÙng Ç¡n trong diÍn Çàn væn chÜÖng ViŒt nam?

Trong d¿ ki‰n cÜä Kim ñÎnh, m¶t vÃn ÇŠ trܧc Çây chÜa ÇÜ®c khai quÆt, Çó là d¿ ki‰n m¶t liên minh ñông Nam Á hóa (Fédération des Pays du Sud-Est de l’Asie). Kim ñÎnh viŒn ra lš do r¢ng gÓc t° ngÜ©i ViŒt chúng ta hôm nay là Viêm viŒt, s¡c dân nÀy cÜ ngø lâu Ç©i trong th©i Çåi c°, bÎ m¶t s¡c t¶c du møc sæn Çu°i, dÀn dà thiên cÜ vŠ phía Nam lÆp ra nܧc ViŒt nam. SÓ ngÜ©i nÀy chÌ là m¶t sÓ nhÕ, còn sÓ l§n thì ª låi Ç‹ ÇÒng hoá v§i Hoa t¶c (ViŒt lš tÓ nguyên, An tiêm, trang 313) và ngÜ©i Tàu hôm nay ÇÓi v§i chúng ta là ‘anh em’Hoa và ViŒt ÇÒng hoá lÄn nhau. Kim ñÎnh Ç¥t câu hÕi là vì sao không cùng nhau tìm chung m¶t ñåo TrÜ©ng (la Voie éternelle) giÜä tÃt cä nh»ng s¡c t¶c có m¶t ít máu Çông phÜÖng (da vàng mûi tËt) trong huy‰t quän, mà cÙ Çánh ÇÃm nhau hoài? Vâng, vì sao ngÜ©i trong vùng ñông Nam Á låi không cùng nhau tìm låi Nguyên Nho, vì Nguyên Nho huy‰t thÓng không phãi là m¶t chû thuy‰t mà là m¶t lÓi sÓng, m¶t ñåo (la Voie). Trong thao thÙc Çó, Kim ñÎnh Çã ÇÜa ra ÇŠ nghÎ : ‘M†i nܧc ñông Á nên coi nhau nhÜ anh em trong cùng m¶t Çåi gia Çình væn hoá lÃy Nguyên Nho làm di sän chung cuä Çåi gia Çình. Riêng nܧc Tàu nên cÜ xº nhÜ ngÜ©i anh cä cuä Çåi gia Çình : t¿ ÇÙng ra nhÆn nhiŒm vø khªi công  phøc hoåt Nguyên Nho cùng Çôn ÇÓc và tr® giúp cho các em cùng h®p l¿c phøc hÒi cái Nho toàn diŒn Çó, hÀu trܧc h‰t làm sÓng låi cái Çåo sÓng cao cä cûa chung gia Çình, sau là Çáp Ùng Çúng ܧc v†ng toàn tri, toàn diŒn mà th‰ gi§i Çang mong ch© ª ñông Á’ (HÜng ViŒt, Houston, trang 120).  NhÜng viŒc nÀy Çi ra ngoài môi trÜ©ng væn hoá, Kim ñÎnh chÌ ÇŠ xܧng và xin dành låi cho nh»ng nhà chính trÎ. Bªi lÈ trong lÎch s» k‹ tØ Hán TÀn, ngÜ©i Hoa miŠn B¡c không th‹ nào bÕ ÇÜ®c cái tinh thÀn thÓng trÎ, m¥t khác h† Çang ÇÙng trong m¶t ÇÎa th‰ ÇÎa dÜ bÎ nån nhân mãn. HÖn hai t› ngÜ©i Trung hoa không th‹ sÓng còn trong m¶t vÎ trí ÇÎa dÜ có biên gi§i hån h»u. Do Çó, ngÜ©i Trung hoa phãi dùng Çû cách lÃn ép các quÓc gia lân bang Ç‹ sinh tÒn. Chính Çây là mÓi Çåi h†a cho các nܧc lân bang, trong Çó có nܧc ViŒt nam.

4. Phóng th‹ væn hoá

Trong tÜ tܪng cách mång Çó, vào thÆp niên 1980 Kim ñÎnh ÇÜa k‰ hoåch xây d¿ng m¶t vài cÖ sª phát huy væn hoá ViŒt nam. ñây chÌ là s¿ th¿c hiŒn nh»ng d¿ phóng trong chû trÜÖng cuä Kim ñÎnh tØ lâu. Th¿c ra tØ trong nܧc trܧc 1975,  Kim ñÎnh Çã bi‰t trܧc r¢ng duy lš tây phÜÖng v§i lòng nhiŒt huy‰t cuä Çám tân tòng’ (le zèle des néophytes), các nhà tân khoa h†c chÌ muÓn làm khoa h†c hÖn cä ngܪi phát minh ra khoa h†c Çó (ViŒt lš nguyên tÓ, An tiêm,trang 21). ViŒc khÄn cÃp tåi hãi ngoåi hôm nay và mai sau là nên tåo ÇiŠu kiŒn cho m†i ngÜ©i ViŒt nam h†c cách An hành, nghÌa là có làm phãi có nghÌ, và có làm phãi có chÖi.

N‰u ch» chÖi nÀy ÇÜ®c ÇÒng nghÌa v§i chÖi giªn, chÖi bài, chÖi nhåc, chÖi Ç©n, chÖi c©, chÖi gái hay chÖi cho nó bi‰t tay, thì Çó là ch» chÖi theo nghÌa tiêu c¿c cuä bän næng. Hôm nay, cái chû trÜÖng chÖi tiêu c¿c cuä Kim ñÎnh th¿c quá khó khæn, bªi vì con ngÜ©i ViŒt nam sau gÀn th‰ k› chì‰n tranh Çã quá nhiŠu Çói kh°, nên ngày Çêm con ma kinh t‰ cÙ chÆp ch©n trܧc m¡t. BÃt cÙ cái gì làm ra nhiŠu dô-la là cÙ làm cho kÿ ÇÜ®c, không cÀn phãi nghÌ ngÖi dܪng sÙc. NhÜng theo tôi, Kim ñÎnh muÓn nói ch» chÖi tích c¿c, ch» chÖi trong tri‰t lš An vi : ChÖi là th‹ hiŒn tác hành t¿ do Ç‹ Çåt hånh phúc tÓi Ça cuä con ngÜ©i. NhÜ trên Çã nói, An hành là m¶t tác hành trong tri‰t lš An vi cuä Kim ñÎnh. Møc Çích An hành là An hòa, là Hånh phúc cho mình và cho m†i ngÜ©i. An vi là cÙu cánh, là Çi‹m cùng t¶t cuà væn minh nhân loåi còn g†i là væn minh ª ñ®t H¶i thông (tôi xin dÎch là La Culture du Compromis). ñây cÛng là m¶t Ç¥c tính trong nét væn phong cuä tri‰t gia Kim ñÎnh.

ñiŠu Çáng chú š khác n»a là trong nhiŠu tác phÄm cuä Kim ñÎnh, ch» væn minh thÜ©ng cùng š nghÌa v§i ch» væn hoá. Do Çó, ngÜ©i džc phãi thÆn tr†ng cách døng ng» cuä tác giä m§i hi‹u tri‰t gia Kim ñÎnh muÓn nói gì?. Theo š nghÌ thông thÜ©ng thì væn minh là s¿ khai hoá, tÓt lÄn xÃu, trong quá trình lÎch s» nhân loåi. Væn minh ÇÜ®c g†i là tÓt, khi væn minh Çó giúp con ngÜ©i trong cùng c¶ng ÇÒng phát tri‹n và nÄy nª m†i phÜÖng diŒn. Væn minh càng cao thì ngÜ©i dân trong c¶ng ÇÒng Çó càng ÇÜ®c an hoà thÜ thái. Trái låi, væn minh xÃu là loåi væn minh làm cho con ngÜ©i trong c¶ng ÇÒng trª nên què qu¥t Çi ljn hûy hoåi. CÙu cách cuä væn minh là tÆp h†p dÀn dà nh»ng thay Ç°i giá trÎ væn h†c, væn hoá, do khä næng con ngÜ©i cùng chung sÓng bao quanh m¶t ngôn ng», m¶t lÎch s» và cùng m¶t cÖ ch‰ xä h¶i. Cho nên chúng ta cÛng không lå nh»ng cu¶c chi‰n tranh diŒt chûng hôm nay ÇŠu ÇÜ®c sáng tåo trong các nܧc kém væn minh. Khi nhìn vào các s¡c dân Aborigène, ho¥c vài b¶ låc bên Phi châu, ho¥c vài s¡c t¶c bán khai vùng Indonisie, chúng ta cho r¢ng con ngÜ©i ª nh»ng nÖi nÀy không có ho¥c thi‰u væn minh, có nghÌa là chúng ta giám ÇÎnh h† dܧi nhän quan khoa h†c, chÙ không phãi nh»ng s¡c dân Çó không có væn minh. Th¿c ra h† cÛng có væn minh, nhÜng væn minh Çó quá thÃp kém n‰u Çem so sánh v§i væn minh tây phÜÖng. NhÜng khi quan sát nh»ng ngÜ©i cùng sÓng chung trong cùng c¶ng ÇÒng, cùng m¶t quÓc gia, nghÌa là nh»ng ngÜ©i cùng hÃp thø m¶t loåi væn hoá, qua nh»ng cung cách æn uÓng thì b¶p ch¶p, phøc sÙc thì lÓ læng, hành Ƕng thì thích vÛ phu b¡p thÎt, cung cách giao ti‰p thi‰u lÎch s¿, rÒi chúng ta gán cho nh»ng ngÜ©i nÀy không có ho¥c thi‰u væn minh, có nghiä là chúng ta giám ÇÎnh h† trên bình diŒn væn hoá.  Ngoài š nghÌa hai loåi væn minh Çã nói, con ngÜ©i hôm nay Çã bÎ Çóng khung trong vÃn ÇŠ kinh t‰ nên thÜ©ng bÎ gán cho mÃy ch» thi‰u væn minh khi xét ra có s¿ khác biŒt chênh lŒch giºa con ngÜ©i. CÛng vì vÆy mà Kim ñÎnh Çã chia væn hoá thành nhiŠu Ç®t cao thÃp. Bªi lÈ d‹ hi‹u là væn hoá càng cao thì An hoà càng l§n, càng bŠn bÌ.

MuÓn Çi ljn m¶t væn minh cao, trܧc h‰t con ngÜ©i trong cùng c¶ng ÇÒng phãi bi‰t th‰ nào là h¶i thông (se comprendre) . ñÜa ra m¶t vÃn nån, chúng ta phãi bi‰t phân tích chû th‹ và ÇÓi tÜ®ng. N‰u lÃy chû th‹ khoä lÃp ÇÓi tÜ®ng thì k‰t quä sÈ ra sao? Trái låi n‰u Ç‹ cho ÇÓi tÜ®ng bi‰n hoá chû th‹ thì hÆu quä sÈ th‰ nào? Khi ch£ng có bên nào phãi nhÜ©ng bܧc, thì ai có th‹ tin ÇÜ®c Chû th‹ và ñÓi tÜ®ng sÈ có thái hoà?. Cæn cÙ vào lÎch s» væn hoá Ç‹ chÙng minh trong cùng c¿c hành xº cuä con ngÜ©i (bÃt cÙ con ngÜ©i nào) ÇŠu quy ra ba hång tùy theo s¿ ÇÓi Çäi cuä chû th‹ và ÇÓi tÜ®ng. Khi ÇÓi tÜ®ng Çoåt chû th‹ ta häy g†i là h»u vi. Chû th‹ Çoåt ÇÓi tÜ®ng là vô vi. Chû th‹ và ÇÓi tÜ®ng hài hoà là AN VI. (Phong thái An vi, Houston, trang 173).

Có ÇiŠu nên thÆn tr†ng là Çó Çây trong m†i tác phÄm cuä Kim ñÎnh ÇŠu có hai ch» t‰ vi,  nghÌa là ngÜ©i hiŠn không nên quên nh»ng chuyŒn nhÕ, không nên nghÌ r¢ng chuyŒn Çó quá nhÕ mà không cÀn phãi tác h¢nh cho Çúng Çåo. Càng nhÕ càng Çem ljn nhiŠu phúc l®i cho mình và cho tha nhân, bªi lÈ ‘Çó làm chi có hiŒn tåi, làm chi có quan Çi‹m con ngÜ©i mà chÌ có quan Çi‹m vÛ trø, theo Çó thì m†i cái bé nhÕ ª Çây và bây gi© bÎ xoá såch thi‰u nh»ng cái’(Kim ñÎnh, Phong thái An vi, An viŒt Houston, trang 70).

5.Phóng th‹ chính trÎ

Trong sách báo cuä phong trào An viŒt hôm nay thÜ©ng cÙ nh¡c Çi nh¡c låi là chÌ làm væn hoá chÙ không làm chính trÎ . Há lÈ tác hành væn hoá là tác hành tÓt, còn tác hành chính trÎ là tác hành xÃu hay chæng ? NhÜng th‰ nào là chính trÎ xÃu ? Thi‰t nghÌ r¢ng, trܧc h‰t chúng ta nên hi‹u chính trÎ nhÜ th‰ nào ? Th‰ nào là chính trÎ và không chính trÎ ?

Nôm na mà nói, chính trÎ là nghŒ thuÆt cai trÎ cuä m¶t c¶ng ÇÒng cùng chung sÓng v§i nhau. ñ©i sÓng trong m¶t quÓc gia phãi có trÆt t¿, nghÌa là phãi có ngÜ©i cai trÎ và ngÜ©i bÎ cai trÎ (gouvernants et gouvernés). Áp døng vào luÆt pháp Ç‹ hành xº tÜÖng quan giºa ngÜ©i cai trÎ và ngÜ©i bÎ cai trÎ là hình thÙc hay ch‰ Ƕ chính trÎ. CÙu cánh ch‰ Ƕ chính trÎ là k‰t h®p nhân dân v§i chính quyŠn Ç‹ cùng sÓng trong m¶t quÓc gia. NgÜ©i dân trong nܧc thÜ©ng sÓng v§i nhau trong nhân tình, nhân chû, nhÜng ÇÓi m¥t v§i quÓc gia h† bu¶c phãi sÓng v§i nhau trong th‹ ch‰ chính trÎ. Vì vÆy l©i æn ti‰ng nói hay m¶t hành Ƕng cá nhân, ho¥c m¶t t° chÙc trܧc công chúng, thÜ©ng bÎ gán là chính trÎ. ñ¥c biŒt ngÜ©i ViŒt nam chúng ta, kinh nghiŒm qua nh»ng bi‰n cÓ  lÎch s» gÀn Çây, phÀn Çông thÜ©ng quan niŒm chính trÎ là phÜÖng pháp liên k‰t nhân dân Ç‹ tåo thành m¶t sÙc månh khä dÌ lÆt LJ m¶t chính quyŠn cai trÎ. NgÜ©i làm chính trÎ là ngÜ©i tìm Çû mÜu chܧc lÜÖn lËo Ç‹ n¡m quyŠn hành sau khi chính quyŠn cai trÎ Çã søp LJ. CÛng vì lÈ Çó, ÇÙng trên lÆp trÜ©ng nhân tình có ngÜ©i gán ép ngÜ©i làm chính trÎ là ngÜ©i thi‰u Çåo ÇÙc. Không nên. Không tÓt !

TØ th©i c‡ Çåi Ai cÆp - Hy låp ljn nay, chính trÎ có 3 nhiŒm vø chû y‰u. ñó là tôn giáo, quân s¿ và kinh t‰. M¶t th‹ ch‰ chính trÎ ÇÜ®c xem là chánh Çáng (légitime) chÌ khi nào th‹ ch‰ Çó mang låi cho m†i ngÜ©i m¶t cäm quan r¢ng h† Çang sÓng v§i m¶t tÆp th‹ liên tøc (un ensemble éternel) , khi th‹ ch‰ Çó bäo tÒn ÇÜ®c länh th°, và khi th‹ ch‰ Çó tåo ra ÇÜ®c nh»ng quy t¡c hành xº m†i tích trº khä næng th¿c chÃt (accumulation matérielle). NgÜ©i làm chính trÎ là ngÜ©i h¢ng lÜu tâm ljn cu¶c sÓng chung (le vivre-ensemble) cuä nhân dân, tìm cách chia sÈ ÇÒng ÇŠu quyŠn l®i vÆt chÃt và tinh thÀn, khai thác triŒt Ç‹ nh»ng quy luÆt kinh t‰ và xä h¶i cho nhân dân sÓng cänh an bình. Là hiŒn thân cuä quÓc gia, ngÜ©i làm chính trÎ có b°n phÆn thÜÖng lÜ®ng quyŠn tÓi thÜ®ng v§i các liên minh, quän lš quan hŒ quân s¿, ÇŠ xܧng các chÜÖng trình thi‰t k‰ quÓc gia.  NhÜng theo Kim ñÎnh, m¶t cÖ ch‰ chính trÎ nhÜ vÆy chÜa Çû, nghÌa là không th‹ nào các th‹ ch‰ chính trÎ tåo ÇÜ®c m¶t xä h¶i an bình trÜ©ng cºu, n‰u trong væn hoá c¶ng ÇÒng không có m¶t tri‰t thuy‰t làm cæn bän. D¿ ki‰n nÀy, trܧc 1975, Kim ñÎnh Çã ÇÜa ra tri‰t lš An vi v§i hÆu š làm nŠn móng cho m¶t th‹ ch‰ chính trÎ tÜÖng lai, không chÌ cho ViŒt nam mà cä vùng ñông Nam Á.

Sau 1975, ÇÙng trܧc m¶t khúc quanh lÎch s» nghiŒt ngä cho dân t¶c ViŒt nam, tåi häi ngoåi, Kim ñÎnh ÇŠ xܧng thành lÆp nhiŠu H† An ViŒt hoàn cÀu trong m†i c¶ng ÇÒng ViŒt nam di cÜ ª các nu§c t¿ do. Møc Çích gÀn và xem nhÜ nhÕ bé nhÃt là cÀm chân nh»ng nhà duy khoa h†c trong l§p ngÜ©i m§i, cÓ tìm cách giúp l§p duy khoa h†c ÇØng Çánh mÃt væn hoá ViŒt, tåo ÇiŠu kiŒn thuÆn l®i cho nh»ng l§p th‰ hŒ mai sau nên h†c làm ngÜ©i ViŒt. ‘Vi n‰u không làm th‰ thì ngày mai có còn ngÜ©i ViŒt chæng cÛng chÌ là mÃy cái xác vô hÒn, không còn ra giÓng gì n»a. MÛi thÃp da vàng không cho phép trª nên MÏ tr†n vËn’ (HÜng ViŒt, Houston, trang 4). Kim ñÎnh còn nh¡c nhû r¢ng phãi ‘h†c vŠ ViŒt Nho là h†c vŠ gÓc nܧc, và h†c tri‰t lš An vi là h†c vŠ gÓc ngÜ©i....và Xét cho cùng th¿c là quan tr†ng ngang v§i nh»ng viŒc cÙu nܧc, ki‰n quÓc (HÜng viŒt, Houston, trang 4). Theo tôi, An viŒt là dÃu chÌ tiên khªi An hành. CÙu cánh An viŒt là th¿c hiŒn tri‰t lš An Vi. CÙu cánh An vi là thái bình nhân loåi. Vì vÆy chúng ta không lå gì khi Kim ñÎnh ÇŠ ra ñåo TrÜ©ng ñông Nam Á. (la voie éternelle du Sud-Est de l’Asie). Hôm nay th‰ gi§i Çang hô hào hoàn cÀu hoá Ç‹ tìm m¶t cänh thái bình chung, thì cách Çây Çã hÖn 30 næm khi Kim ñÎnh hô hào An ViŒt hoá (anvialisation) hoàn cÀu có Än dø trong tâm tÜ r¢ng ngÜ©i ViŒt, Tàu, NhÆt,...nên tåo m¶t Á châu hoá (Asialisation), ho¥c ít ra m¶t liên bang ñông Nam Á (Fédération des pays du Sud-est de l’Asie), m§i có an bình trÜ©ng cºu. M¥t khác, chúng ta nên hi‹u r¢ng Kim ñÎnh là ngÜ©i tr†ng væn, tr†ng giáo døc, nên trong m†i tác phÄm Kim ñÎnh không bi‹u l¶ tinh thÀn cách mång qua hình thÙc võ biŠn, dùng sÙc månh Ç‹ ch‰ tài, Ç‹ lÆt LJ. Trái låi, cách mång theo ÇÜ©ng lÓi Kim ñÎnh n¥ng vŠ væn hoá, n¥ng vŠ giáo døc. VÆy ai dám bäo Kim ñÎnh không phãi là nhà chính trÎ?

N‰u hôm nay chúng ta thÃy nh»ng ai  tác hành có l®i cho h† và cho kÈ khác thì mình nên h†c hÕi, nên theo gÜÖng. Kim ñÎnh chÜa bao gi© c° xúy nhÜ l©i trong kinh Çi‹n, nào là :  ‘Mình häy giúp ngÜ©i rÒi Tr©i häy giúp mình’(aide-toi le Ciel t’aidera),  mà Kim ñÎnh chÌ xin m†i ngÜ©i ViŒt nam häy ‘cÓ g¡ng trong m†i tác hànb cuä chính Bån, nên tìm cách giúp cho Bån và cho Nh»ng NgÜ©i Xung Quanh Bån ÇÜ®c An bình’. ñó là væn hoá cÓt lÕi cuä Kim ñÎnh trong møc Çích ÇÜa ljn cänh thái bình trÜ©ng cºu th¿c ti‹n nhÃt cho ViŒt nam.

6.Nét væn phong

Tôi t¿ thú nhÆn r¢ng l¡m lúc tôi džc sách Kim ñÎnh, Çôi khi cÛng b¿c mình! Bªi lÈ l©i væn Kim ñÎnh là l©i væn m¶t h†c giä kiêm tri‰t gia. H†c giä là ngÜ©i tham khäo nhiŠu sách vª, qua nhiŠu ngôn ng» và tri‰t gia là ngÜ©i ÇŠ xܧng m¶t nhân sinh quan, ÇŠ ra m¶t cái nhìn vÛ trø, trong l©i væn chÙa nhiŠu Än dø làm ngÜ©i džc không Ç‹ š và trª nên khó hi‹u . ThÆt vÆy, trong væn phong Kim ñÎnh, t¿ và tØ không nói b¢ng ngôn ng» ViŒt nam th‰ k› 20, mà là tàng Än hܧng Çi cuä th‰ k› 21, nên Çã gây ra nhiŠu sóng gió trên sách báo ViŒt nam. Cùng m¶t ch» (t¿) nhÜng khi bàn ra b¢ng l©i (tØ), n‰u ngÜ©i džc không chú š thì thÆt là khó chÎu!  NhÜng Çây chính là ngôn tØ cuä nh»ng kÿ nhân. Chính Kim ñÎnh thÜ©ng nh¡c låi l©i Kh°ng tº nói : ‘thuÆt nhi bÃt tác’ tÙc là ông nhÆn r¢ng ông không sáng tåo ra gì m§i cä nhÜng chÌ thuât låi cái ñåo ngày xÜa’(ViŒt lš tÓ nguyên, An tiêm, trang 314). L©i nÀy h®p v§i nhÆn ÇÎnh cuä Sartre trên quan Çi‹m lÎch s» nhân loåi: ‘ch£ng có gì m§i, ch£ng có gì cÛ, chÌ có di‹n giäi hay ho hay dª toËc’. Nói khác lÎch s» nhân loåi m†i vÃn ÇŠ g†i là m§i ÇŠu phát xuÃt tØ vÃn ÇŠ cÛ trong l©i di‹n giäi m§i. Thành công hay thÃt båi ÇŠu do nh»ng l©i di‹n giäi m§i nÀy hay ho hay dª toËc. Và sau Çây là vài di‹n giäi vŠ chính trÎ và væn hoá cuä Kim ñÎnh.

Trܧc ngày ngÜ©i Pháp chÜa có m¥t trên ÇÃt nܧc ViŒt nam, trong m†i cÖ ch‰ chính trÎ nܧc ta chÌ rÆp khuôn theo n‰ n‰p t° chúc Nho giáo (tÙc là cuä Kh°ng tº). Chính quyŠn chÌ chú tr†ng ljn LÆp Trí và LÆp ñÙc, và không bao gi© chú tr†ng ljn LÆp Ngôn, và không có m¶t b¶ phÆn nào lo viŒc tuyên truyên quäng bá trong cÖ ch‰. Nhân dân la thành phÀn bÎ trÎ, chÌ cúi ÇÀu tuân theo chi‰u chÌ, vì Çó là l©i Vua dåy! Quan låi cÆn thân là nh»ng bÆc hû nho, chÌ chú tr†ng vào viŒc khoa cº Ç‹ ÇÜa kÈ sÌ vào n¡m chính quyŠn và ÇÜa ngÜ©i có ÇÙc vào làm cÓ vÃn. Cho nên chúng ta không lå trong væn chÜÖng và lÎch s» ViŒt nam chÌ lÜu truyŠn nh»ng bài ca tøng các vua quan thông suÓt TÙ thÜ Ngû kinh. Nh»ng trung thÀn nghÌa sÌ là nh»ng vÎ trung v§i vua, chêt vì vua. KÈ sÌ cÀn Vua hÖn cÀn ÇÃt nܧc. NgÜ©i Pháp thÃy vÆy, nên Ç¥t ra m¶t cÖ cÃu chuyên vŠ m¥t tâm lš Çó là b¶ Thông tin. B¶ nÀy có nhiŒm vø chính là làm thay Ç°i m¶t væn hoá tÆn gÓc r‹, mà gÓc r‹ Çây là gÓc r‹ Nho giáo Kh°ng tº.  H† tìm Çû cách Ç‹ triŒt hå Nho giáo Kh°ng tº và nâng lên hàng ÇÀu nh»ng l§p thanh niên theo ‘tân th©i’. Häy nghe Kim ñÎnh nói: ‘Nh»ng th‰ l¿c lj quÓc xâm læng bi‰t r¢ng bao gi© cái cÖ sª (Kh°ng tº) Ãy còn ÇÙng vºng thì không d‹ gì mà các tÜ trào ngoåi lai có th‹ hoành hành trong mänh ÇÃt nÀy. ...H† Çã thành công bi‰n phát ngôn nhân (Kh°ng tº) Ãy thành chú Ba Tàu, bi‰n Nho giáo thành ch» Hán, v§i b¶ m¥t chuyên ch‰, c° hû,vá phong ki‰n ljn n°i trong Çám con cháu nhà không còn ai dám thØa nhÆn n»a và th‰ là cái hÜÖng hoä tØ ngàn xÜa trª thành m¶t nÖi hoang ph‰ cho chó Ìa bìm beo... Gi§i trí thÙc tân h†c Çã không nhÆn ra ch° Çó vô  tình ÇÙng vào phe månh giúp cho óc th¿c dân, óc xâm læng thành công mÏ mãn’ (ViŒt lš tÓ nguyên, An tiêm, 326, 327).

Kinh nghiŒm cho chúng ta thÃy r¢ng trong th‰ k› vØa qua ngÜ©i c¶ng sän Çã th¡ng th‰ trong sÓ Çông quÓc gia theo thiên chuá giáo, bªi lÈ ngÜ©i c¶ng sän Çã dùng t¿ và tØ Ç‹ bi‰n giáo ÇiŠu thiên chuá giáo thành giáo ÇiŠu c¶ng sän mà ngÜ©i dân không Çû thì gi© tìm hi‹u Çã nghe theo. Lenine Çã có m¶t lÓi di‹n giäi m§i Ç‹ tøc hoá Thiên chuá giáo nên Çã thành công tåi m¶t sÓ quÓc gia theo La mã. Thiên chúa giáo bäo r¢ng  ñÙc Chúa Tr©i chÌ có m¶t, thì Lénine nói v§i Çäng viên r¢ng ñäng là Ƕc nhÙt vô nhÎ. Thiên chúa giáo cho r¢ng con ngÜ©i sinh ra Çã m¡c t¶i t° tông, và muÓn h‰t t¶i tông Çó thì phãi xÜng t¶i. Lénine nói r¢ng con ngܪi sinh ra Ç‹ bóc l¶t con ngÜ©i, muÓn giäm khinh thì con ngÜ©i phãi thành khÄn t¿ phê bình. (Chính Staline Çã dùng phÜÖng pháp nÀy mà gi‰t Çäng viên, vì có nhiŠu Çäng viên t¿ bày chuyŒn ra Ç‹ t¿ phê bình, Ç‹ tÕ ra mình rÃt thành khÄn v§i ñäng). NgÜ©i thiên chúa giáo tin r¢ng mình sÈ ÇÜ®c cÙu r°i Ç©i Ç©i trên nܧc Thiên Çàng, thì ngÜ©i c¶ng sän cÛng tin r¢ng chính h† Çã cäi tåo ÇÜ®c xã h¶i Çåi ÇÒng sung män. NgÜ©i Thiên chúa giáo tuyŒt ÇÓi th© phøng Thiên chúa thì ngÜ©i c¶ng sän cÛng trung thành tuyŒt ÇÓi v§i ñäng. Häy làm sáng danh Chúa trong m†i hành Ƕng, thì ngÜ©i Çäng viên häy cÜÖng quy‰t gi» v»ng lÆp trÜ©ng. NgÜ©i công giáo xem phép rºa t¶i là m¶t tr†ng phép, thì Lénine lÆp ra nghi thÙc k‰t nåp Çäng viên. NgÜ©i ngoåi Çåo không ÇÜ®c ân sûng Chuá, cÛng nhÜ ngÜ©i ngoài ñäng không có quy ch‰ công dân, không có tÜ cách n¡m giº chính quyŠn. ñÙc Giáo Hoàng là chû chiên ch£ng khác gì là T°ng Bí thÜ ñäng th‰ thiên hành Çåo. Lénine khéo d¿a vào tri‰t lš trên 2 lÆp thuy‰t cuä Marx vŠ tri‰t h†c Ç‹ Çánh lØa nhân loåi. M¶t m¥t d¿a vào Duy vÆt biŒn chÙng,(matérialisme dialectique) Ç‹ Çåp Ç° tinh thÀn, cho r¢ng cái th¿c có là vÆt chÃt, k‹ cä tÜ tܪng, tôn giáo, Ç‹ tøc hóa Thiên chúa giáo. M¥t khác d¿a vào Duy vÆt s» quan (matérialisme historique) Ç‹ thÓng trÎ nhân loåi, cho r¢ng vÆt chÃt vÆn Ƕng không ngØng nghÌ  và sinh ra mâu thuÄn, Ç‹ tåo thành môi trÜ©ng kinh t‰ làm ÇÎa bàn trao Ç°i giºa con ngÜ©i. Làm chû ÇÜ®c ÇÎa bàn kinh t‰, tÙc là thÓng trÎ ÇÜ®c loài ngÜ©i. Nh© vào tri‰t thuy‰t Marx qua s¿ di‹n giäi m§i t¿ và tØ mà chû nghÌa Marx-Lê Çã trÎ vì m¶t phÀn nhân loåi ngót gÀn th‰ k›. Chính s¿ di‹n giäi m§i Çã che dÃu cái cÛ, Çã lܧt qua s¿ di‹n giäi cÛ, chÙ Lénine ch£ng tåo ra cái gì m§i cä. Vì kinh t‰ là khao khát hàng ÇÀu cuä ngÜ©i dân bÎ trÎ và nô lŒ, nên chúng ta cÛng không lå lš thuy‰t Marx-Lê Çã s§m thành công tåi các nܧc thu¶c ÇÎa thiên chúa giáo và các nܧc bán khai. NgÜ©i dân các nܧc Çói kém không Çû thì gi© h†c hÕi nên Çã nghe theo chû nghÌa Marx-Lê. NhÜng vì tri‰t thuy‰t Marx không trä l©i ÇÜ®c s¿ vÆn hành cuä nh»ng cái gì không thu¶c vÆt chÃt, nên chû nghÌa c¶ng sän quÓc t‰ phãi søp Ç°. Tri‰t cuä Marx là Ç¥t cÖ sª luÆn lš vào ch° tÆn cùng cuä Lš là lš luÆn BiŒn chÙng, cái lÓi lš luÆn mâu thuÄn, Có và Không Có. Tri‰t cuä Vi‹n Çông , theo Kim ñÎnh là  ‘Không Hºu lš, Không Phän lš, nhÜng là Hàm lš, nghÌa là lš luÆn chÌ Çóng m¶t vai trò tÜÖng ÇÓi và n¢m khuÃt lÃp trong tình cäm, làm nên m¶t lÓi lš luÆn riêng biŒt vÆn chuy‹n qua ba Ç®t Lš, Tình và Chí . TÆn cùng cuä Tình là Cäm nghiŒm, là NghŒ thuÆt’. (HÜng ViŒt, Houston, trang 124).

VÆy câu hÕi ÇÜ®c Ç¥t ra là trong nh»ng tác phÄm Kim ñÎnh, chúng ta Çã tìm ra lÓi di‹n giäi t¿ và tØ cuä Kim ñÎnh hay chÜa ? ñâu là t¿ (ch»)? ñâu là tØ (l©i)? Hình vë là t¿ (mots), nhÜng š nghÌa hình vë là tØ (idées). Chính Çây là thܧc Ço tri thÙc (la connaissance) con ngÜ©i. Cho nên muÓn Çi sâu vào tÜ tܪng Kim ñÎnh, chúng ta nên tìm cách khu‰ch Çåi ‘t¿ và tØ’ trong væn phong Kim ñÎnh. Bªi lÈ T¿ và TØ là sinh vÆt sÓng mäi cho ljn ngày tÆn cùng cuä nhân loåi.

Thay l©i k‰t hay xin m¶t nhành hoa cho Kim ñÎnh.

Khi chúng ta ÇŠ cao khí ti‰t quÆt cÜ©ng trong các phong trào xây d¿ng ÇÃt nܧc, thì chúng ta cÛng nên thÆn tr†ng trܧc nh»ng l©i phê phán quá kh¡t khe ÇÓi v§i Kim ñÎnh. Có th‹ Kim ñÎnh là m¶t Tôn Ng¶ Không trên ÇÜ©ng Çi thÌnh kinh Vô T¿ Çã làm nhiŠu chuyŒn mà triŠu Çình ÇÙc HuyŠn Trang trª nên lu m© khó chÃp nhÆn. Chúng ta phäi nhÆn r¢ng nh»ng D¿ ki‰n (prévisions) mà Kim ñÎnh dám phát ra là ÇiŠu rÃt khó. Câu hát dân gian ‘mË bÒng con lên non hái cûi’ xa xÜa Çã nói lên cái tình mÅu tº cuä con ngÜ©i ViŒt nam mà Kim ñÎnh mang theo trong huy‰t quän. Xa quê hÜÖng trùng trùng ÇiŒp ÇiŒp, Kim ñÎnh vÄn không quên mang theo m¶t tÜ tܪng Thái hoà Hånh phúc cho ViŒt nam nói riêng, cho nhân loåi nói chung. Chính Çó là Üu Çi‹m mà chúng ta nên dành cho Kim ñÎnh, ngÜ©i Çáng nhÆn m¶t nhành hoa væn hoá dân t¶c.

Lê Hùng, Bruxelles.